Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym w ADHD – systematyczny przegląd skuteczności i bezpieczeństwa

Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym w ADHD – systematyczny przegląd skuteczności i bezpieczeństwa

Streszczenie

Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (tDCS) to obiecująca metoda zmiany pobudliwości kory mózgowej z implikacjami klinicznymi. Jest coraz częściej stosowana w zaburzeniach neurorozwojowych, zwłaszcza w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), ale jej skuteczność (na podstawie obliczeń rozmiaru efektu), bezpieczeństwo i parametry stymulacji, nie były systematycznie badane. W tym systematycznym przeglądzie chcieliśmy (1) zbadać skuteczność tDCS w zakresie objawów klinicznych i deficytów neuropsychologicznych pacjentów z ADHD, (2) ocenić bezpieczeństwo stosowania tDCS, zwłaszcza u dzieci z ADHD, (3) modelować instensywność pola elektrycznego w regionach docelowych w oparciu o powszechnie stosowane i efektywne protokoły, w porównaniu z mniej efektywnymi protokołami, oraz (4) omówić i zaproponować zaawansowane parametry tDCS. Korzystając z podejścia „Preferowane Pozycje Raportowania w Przeglądach Systematycznych i Metaanalizach”, przeszukanie literatury zidentyfikowało 14 eksperymentów empirycznych, badających skutki tDCS w ADHD. W 10 badaniach odnotowano efekt w postaci częściowej poprawy deficytów poznawczych (hamowanie odpowiedzi, pamięć robocza, uwaga i elastyczność poznawcza) lub objawów klinicznych (np. impulsywność i nieuwaga). Nie zgłoszono żadnych poważnych skutków ubocznych. Natężenie 2 mA indukowało silniejsze pola elektryczne niż 1 mA u dorosłych z ADHD i było związane ze znacznymi zmianami w zachowaniu. Jednak u dzieci z ADHD pole elektryczne indukowane przez 1 mA, które jest prawdopodobnie większe niż pole elektryczne indukowane przez 1 mA u dorosłych ze względu na mniejszy rozmiar głowy dzieci, było wystarczające, aby spowodować istotną zmianę zachowania. Podsumowując, tDCS wydaje się być obiecującą metodą poprawy deficytów ADHD, jednak wymagane są dalsze systematyczne badania na większych próbach. Regiony korowe zaangażowane w patofizjologię ADHD, parametry stymulacji (np. intensywność, czas trwania, biegunowość i rozmiar elektrod) oraz rodzaje objawów / deficytów, są potencjalnymi determinantami skuteczności tDCS w ADHD. Należy również wziąć pod uwagę rozwojowe aspekty tDCS w dziecięcym ADHD.

Artykuł poświęcony skuteczności leczenia ma 17 stron i jest dostępny w Centrum.

Wstęp

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych. Charakteryzuje się objawami takimi jak nieuwaga, nadpobudliwość, impulsywność oraz różne dysfunkcje poznawcze. Dokładny opis neuropatologii leżącej u podstaw ADHD jest trudny ze względu na jej niejednorodność neuropsychologiczną i znaczną zbieżność między dziećmi z ADHD a typowo rozwijającymi się dziećmi. Jednak na podstawie badań neuroobrazowych i odkryć neuropsychologicznych, zidentyfikowano odrębne obszary i sieci mózgu, odpowiedzialne za charakterystyczne objawy i podtypy ADHD.

Słaba kontrola hamowania wynikająca z deficytów zasobów wykonawczych (tj. model oparty na hamowaniu) oraz deficyty kontroli impulsów, które prowadzą do nadpobudliwości (tj. model dysfunkcji motywacyjnej) to najważniejsze teorie patofizjologii w ADHD. Według pierwszego modelu, decydującym czynnikiem w patofizjologii ADHD są upośledzone funkcje wykonawcze, które są związane z hipoaktywacją grzbietowo-bocznej kory przedczołowej (dlPFC) i hiperaktywacją niektórych okolic podkorowych. Niektóre funkcje wykonawcze odgrywają bardziej krytyczną rolę w objawach i deficytach ADHD, w tym elastyczność poznawcza, kontrola hamowania i pamięć robocza. W „teorii dysfunkcji motywacyjnej” nadmierne pobudzenie do bodźców środowiskowych prowadzi do niezdolności układu wykonawczego do kontrolowania odpowiednich bodźców. Teoria ta przypisuje te objawy przyśrodkowej korze czołowej, obszarom przedczołowym oczodołowym i brzuszno-przyśrodkowym oraz regionom podkorowym, takim jak jądro ogoniaste, ciało migdałowate, jądro półleżące i wzgórze.

Takie wielkoskalowe nieprawidłowości w patofizjologii ADHD zachęciły naukowców do poszukiwania nowych opcji leczenia, które ukierunkowane są na objawy poprzez modulację, zmianę i naprawę wadliwych funkcji mózgu. Najnowsze badania podkreślają znaczenie nieinwazyjnej stymulacji mózgu w modulowaniu pobudliwości korowej. Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (tDCS) to nieinwazyjna technika stymulacji mózgu, która wykorzystuje słaby prąd elektryczny, i może modulować pobudliwość korową. Stymulacja anodowa zwiększa pobudliwość korową, podczas gdy stymulacja katodowa zwykle ją zmniejsza, chociaż w niedawnych badaniach odnotowano wpływ pobudzający na pobudliwość korową ruchową i obszary nieruchowe. Wykazano, że tDCS poprawia upośledzone komponenty funkcji wykonawczych nie tylko w ADHD, ale także w innych zaburzeniach, którym towarzyszą upośledzone funkcje wykonawcze, takich jak depresja, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenia lękowe i uzależnienie od narkotyków, oraz w zdrowych populacjach, w zależności od parametrów stymulacji. Bezpieczeństwo tDCS u dorosłych i dzieci zostało udokumentowane we wcześniejszych badaniach i potwierdzone przez ostatnie duże zbiory danych, chociaż potrzeba więcej dowodów na jej bezpieczne stosowanie w populacjach pediatrycznych.

Zastosowanie tDCS w pediatrii, zwłaszcza u dzieci z deficytami neurorozwojowymi, zwróciło uwagę w ostatnich latach, i zasugerowano, że jest obiecującym narzędziem w ich rehabilitacji i / lub leczeniu. W przypadku ADHD z typowym początkiem objawów w dzieciństwie, obiecujące mogą być wczesne interwencje, które mogą modyfikować atypowe obwody i sieci neuronowe zaangażowane w patofizjologię zaburzenia. Kilka badań wykazało skuteczność tDCS w poprawianiu funkcji poznawczych i behawioralnych w ADHD zarówno u dzieci, jak i dorosłych, takich jak kontrola hamowania, uwaga wzrokowa, pamięć deklaratywna i robocza oraz objawy kliniczne.

Większość dotychczasowych badań dotyczyła wpływu tDCS na objawy neuropsychologiczne (tj. hamowanie odpowiedzi i pamięć roboczą), a inne ograniczały się do objawów behawioralnych i klinicznych. Ponadto wiedza na temat skuteczności i bezpieczeństwa tDCS w klinicznej populacji pediatrycznej, w tym ADHD, jest nadal stosunkowo ograniczona i uzasadnione są dalsze badania. Ostatnio w kilku przeglądach omówiono nieinwazyjną stymulację mózgu w zaburzeniach neurorozwojowych, w tym ADHD. Te przeglądy nie są jednak specjalnie poświęcone tDCS lub ADHD. Ponadto nie zapewniają obiektywnego i kompleksowego obrazu skuteczności tDCS w poprawianiu zarówno objawów klinicznych, jak i deficytów poznawczych, w odniesieniu do rozmiaru efektu. Ponadto nadal brakuje systematycznego badania bezpieczeństwa tDCS, modelowania obliczeniowego przepływu prądu elektrycznego w głowie związanego z modulacją neurofizjologiczną oraz szczegółowego omówienia potencjalnych parametrów stymulacji.

W niniejszym przeglądzie zastosowaliśmy metodę PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyzes) do systematycznego przeglądu badań, w których badano wpływ tDCS na objawy kliniczne i zaburzenia poznawcze w ADHD zarówno w dzieciństwie, jak i u dorosłych, w celu (1) oceny skuteczności tej techniki w poprawianiu objawów klinicznych i deficytów neuropsychologicznych, (2) obliczenia rozmiaru efektów i wielkości zmian zmiennych wynikowych, (3) zbadania aspektów bezpieczeństwa tDCS w klinicznych populacjach pediatrycznych, (4) modelowania pola elektrycznego indukowanego przez powszechnie stosowane protokoły tDCS w ADHD oraz (5) omówienia i zaproponowania zaawansowanych parametrów i montaży tDCS w leczeniu ADHD.

Metody

Dane do tego systematycznego przeglądu zostały zebrane zgodnie z listą kontrolną PRISMA.

Kryteria kwalifikacji

Nasza analiza objęła jedynie recenzowane, opublikowane badania. Kryteriami włączenia były: (1) projekt randomizowany kontrolowany placebo (pozorowany) lub kontrolowany linią bazową oraz badanie otwarte z kontrolą pozorowaną lub linią bazową, (2) opublikowane w języku angielskim, (3) ukierunkowane na objawy kliniczne i / lub deficyty poznawcze ADHD, (4) brak współwystępowania innych zaburzeń / upośledzeń rozwojowych (np. autyzm, trudności w uczeniu się, zaburzenia zachowania lub zaburzenia opozycyjno-buntownicze) z dziecięcym ADHD i zaburzeń psychiatrycznych u dorosłych z ADHD oraz (5) opublikowane jako badanie empiryczne, a nie jako przegląd lub artykuł metodologiczny. Przyjmowanie leków pobudzających aktualnie lub w historii leczenia było dozwolone, o ile reżim był stabilny. W badaniu Munz i in. (n = 14) oraz Breitling i in. (n = 21), 3 pacjentów miało współistniejące zaburzenia zachowania. Żadne badania nie zostały wykluczone ze względu na wiek uczestników, i uwzględniono zarówno ADHD u dorosłych, jak i u dzieci. Ponadto wymagana była kliniczna diagnoza ADHD na podstawie Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych (DSM-IV / V) potwierdzona przez psychiatrę i / lub spełnienie akceptowanych wartości odcięcia w zwalidowanych skalach oceny objawów ADHD.

Źródła informacji

Podstawowymi źródłami informacji do identyfikacji badań były bazy danych PubMed i Scopus. Korzystaliśmy również z innych powszechnie używanych wyszukiwarek, takich jak Google Scholar, oraz bibliografii ze zidentyfikowanych artykułów.

Strategia wyszukiwania i wybór badań

Wszechstronne przeszukiwanie literatury zostało przeprowadzone przez dwóch niezależnych autorów, przy czym ostateczne wyszukiwanie zostało zaktualizowane 30 stycznia 2020 r. Wyszukiwane hasła to: zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, ADHD, zaburzenia uwagi, przezczaszkowa stymulacja prądem stałym, tDCS, przezczaszkowa stymulacja elektryczna i tES. Ponadto przeprowadzono ręczne wyszukiwanie odnośników do pobranych badań i artykułów przeglądowych. Ostateczne wyszukiwanie wykazało w sumie 241 artykułów, które zostały zredukowane do 31 po usunięciu duplikatów. Tytuły i streszczenia pozostałych rekordów zostały sprawdzone pod kątem kwalifikowalności, co doprowadziło do wykluczenia 15 z nich, ze względu na badania na modelach zwierzęcych lub o niewłaściwym zakresie. Następnie oceniono pełny tekst każdej publikacji i wybrano kwalifikujące się badania według kryteriów włączenia. Na tym etapie wykluczono 2 kolejne artykuły, ponieważ główny tekst nie był napisany w języku angielskim. W sumie 17 (15 + 2) artykułów zostało wykluczonych po analizie streszczenia i tekstu pełnego z powodu niespełniania kryteriów włączenia. W ten sposób pozostało 14 artykułów do oceny pełnego tekstu i ekstrakcji danych.

Zmienne wyniku

Główne objawy kliniczne (nieuwaga, nadpobudliwość i impulsywność) oraz dysfunkcje wykonawcze były głównymi miernikami wyniku. Objawy kliniczne mierzono za pomocą diagnostyki DSM-IV / V i / lub wyników w samoocenach ADHD i innych skalach raportowych [tj. Skala Samoopisu ADHD Dorosłych (ASRS), Skala Oceny ADHD u Dorosłych Connera – Raport Własny, Mocne strony i Słabe strony objawów ADHD i Skala Oceny Normalnego Zachowania, Skala Oceny Swansona, Nolana i Pelhama – IV (SNAP-IV), Niemiecka Adaptacyjna Diagnostyczna Lista Kontrolna dla ADHD (FBB-ADHD) i Harmonogram Kiddie dla Zaburzeń Afektywnych i Schizofrenii – Obecnie i w Cym Życiu ( K-SADS-PL)] lub wynikach w testach behawioralnych, takich jak QbTest czy Conners Continous Performance Test. Deficyty neuropsychologiczne i poznawcze obejmowały hamowanie odpowiedzi, pamięć roboczą, kontrolę ingerencji, uwagę i elastyczność poznawczą. Hamowanie odpowiedzi i kontrolę ingerencji mierzono za pomocą Go / No-Go, Stroop, Flanker i Neuropsychological Development Assessment (NEPSY II). W przypadku pamięci roboczej uwzględniono następujące zadania: (1) N-back, (2) Digit Span i (3) Corsi block-tapping test. Elastyczność poznawczą mierzono za pomocą testu sortowania kart Wisconsin.

Ryzyko błędu systematycznego

Ocenę ryzyka błędu systematycznego przeprowadzono za pomocą narzędzia Cochrane Collaboration. W każdym badaniu autorzy oceniali ryzyko selekcji, wyników, wykrywania, wyczerpania, raportowania i innych błędów. Ryzyko błędu systematycznego zostało sklasyfikowane jako niskie, wysokie lub niepewne. Ocena każdego badania jest przedstawiona na rys. 1.

Wyniki

Wiarygodność między oceniającymi dla włączenia i wyłączenia badań była wysoka (k Cohena = 0,84). W sumie uwzględniono 14 odrębnych badań opublikowanych między 2014 r. a końcem stycznia 2020 r. Szczegóły badań podsumowano w tabeli 1 i na rys. 2.

Ryzyko błędu systematycznego

Ryzyko błędu systematycznego, ocenione przez autorów, przedstawiono na rys. 1. Ogólnie rzecz biorąc, ryzyko błędu systematycznego było bardzo niskie i nie wskazywało na błąd selekcji, wyników lub wyczerpania. W badaniu Jacoby i in. źródła innych błędów obejmują brak formalnej diagnozy dla 3 uczestników z grupy ADHD, rekrutację 3 uczestników ze społeczności studenckiej oraz brak randomizacji / równoważenia zadania w każdej sesji. W badaniu Breitling i in. źródłem innych błędów są różne procedury eksperymentalne w grupie kontrolnej i grupie ADHD oraz zmniejszenie intensywności stymulacji do 50% u 3 z 14 uczestników ze względu na niską tolerancję standardowego natężenia prądu. W trzech badaniach zastosowano projekt z pojedynczą ślepą próbą, co dało potencjalne ryzyko błędu detekcji, ponieważ eksperymentator nie był zaślepiony na warunek tDCS. Sprawdzenie skuteczności zaślepienia nie zostało wyraźnie zgłoszone w 6 badaniach, dlatego zostały one sklasyfikowane jako niepewne ze względu na błąd selekcji. Nie znaleziono innych błędów.

Skuteczność kliniczna

W trzech z włączonych badań szczegółowo badano wpływ tDCS na kliniczne objawy ADHD. Wyniki tych badań pokazują, że anodowy tDCS może poprawić impulsywność i nieuwagę, oraz sugerują, że tDCS na dlPFC może być odpowiedni jako potencjalne podejście terapeutyczne w leczeniu ADHD. Podczas gdy w dwóch badaniach zastosowano anodowy tDCS na lewym dlPFC, w badaniu Cachoeira i in. zastosowano anodowy tDCS na prawym dlPFC. W badaniu Allenby i in. protokół stymulacji został wybrany w oparciu o kontrolę poznawczą i sieci uwagi, które są ściślej związane z aktywacją lewego dlPFC i wzorcami funkcjonalnymi opartymi na zadaniach w ADHD. Podobnie, w badaniu Soff i in., montaż wybrano na podstawie docelowego deficytu poznawczego, jakim była pamięć robocza, silnie zależna od aktywacji lewego dlPFC. W badaniu Cachoeira i in. nie celowano w żaden konkretny deficyt poznawczy. Opierając się występującej w ADHD dysfunkcji prawej półkuli w sieci czołowej, w tym dlPFC, zastosowano anodowy tDCS prawego dlPFC z elektrodą odniesienia na lewym dlPFC, a objawy monitorowano za pomocą skal samoopisowych, a nie zadań behawioralnych. Szczegóły tych badań przedstawiono w tabeli 1 i na rys. 2.

Efekty neuropsychologiczne i poznawcze

Pozostałe badania dotyczyły głównie wpływu tDCS na określone deficyty neuropsychologiczne i poznawcze w ADHD (np. pamięć robocza, kontrola hamowania, uwaga, funkcje wykonawcze) (szczegóły badania podsumowano w tabeli 1). Krótko mówiąc, wyniki pokazują, że tDCS na dlPFC – szczególnie na lewym dlPFC – poprawił hamowanie odpowiedzi, uwagę, pamięć roboczą i elastyczność poznawczą u pacjentów z ADHD. Mówiąc dokładniej, anodowy lewy tDCS na dlPFC, ale nie stymulacja katodowa, poprawił pamięć roboczą w ADHD. Stymulacja anodowa prawa na IFG (r-IFG) nie poprawiła pamięci roboczej. W odniesieniu do kontroli hamowania, anodowy lewy lub prawy tDCS na dlPFC, w porównaniu z obustronnym tDCS na dlPFC i anodowym tDCS na r-IFG, miał większy wpływ na hamowanie odpowiedzi w ADHD. W przypadku domen funkcji wykonawczych, które obejmują przetwarzanie motywacyjne i emocjonalne [mierzone np. Wisconsin Card Sorting Task (WCST)], tDCS stosowany zarówno na obszarze przedczołowym, jak i czołowo-biegunowym, był bardziej skuteczny niż tDCS tylko na dlPFC. Innymi słowy, tylko wtedy, gdy stymulowano zarówno dlPFC, jak i korę oczodołowo-czołową (OFC), wydajność w WCST poprawiła się.

Rozmiar efektów

Obliczyliśmy rozmiar efektu (d Cohena) miar wyników zgłoszonych we włączonych badaniach (tabela 2). Ze względu na niejednorodność miar wyników, obliczenie skumulowanego całkowitego rozmiaru efektu (metaanaliza) nie jest dokładne i nie zawiera wartościowych informacji. Dlatego osobno przeanalizowaliśmy efekty tDCS dla każdego objawu klinicznego i deficytu neuropsychologicznego. Niedawno opublikowana metaanaliza wpływu tDCS na hamowanie odpowiedzi i pamięć roboczą w ADHD wykazała istotny efekt tDCS (szczególnie anodowy tDCS na dlPFC) na hamowanie odpowiedzi przy niewielkim rozmiarze efektu, ale bez istotnego efektu na pamięć roboczą, z wyjątkiem szybkości działania, o średnim rozmiarze efektu. W niniejszym badaniu obliczyliśmy d Cohena nie tylko dla objawów klinicznych, ale także dla innych miar poznawczych / neuropsychologicznych opisanych w badaniach tDCS, w tym dla selektywnej uwagi i kontroli poznawczej (tabela 2). W przypadku kontroli poznawczej wyniki pokazują, że rozmiar uzyskanych efektów silnie zależy od protokołu stymulacji. Jeśli chodzi o wpływ tDCS na objawy kliniczne ADHD, ujawniono duży rozmiar efektu dla podskali nieuwagi i średni rozmiar efektu dla nadpobudliwości / impulsywności. Jednak ostateczny wniosek dotyczący klinicznej skuteczności tDCS na podstawie wyników tych trzech badań nie jest możliwy.

Niekorzystne skutki

Spośród 14 badań uwzględnionych w niniejszym przeglądzie, 10 przeprowadzono z udziałem pacjentów z ADHD w dzieciństwie. W badaniu Prehn-Kristensen i in. oraz Munz i in. uczestnicy nie zgłaszali żadnych skutków ubocznych w trakcie lub po terapii tDCS. Soltaninejad i in. zastosował ankietę skutków ubocznych po tDCS w celu oceny potencjalnych skutków ubocznych i stwierdził, że nie wystąpiły. W badaniu Bandeira i in. autorzy podali, że działania niepożądane były przeważnie łagodne; jednak niektóry pacjenci zgłaszali uczucie „szoku” podczas stymulacji tDCS. Breitling i in. nie zgłosili żadnego niekorzystnego wpływu poza odczuciami skórnymi (mrowienie i swędzenie) podczas stymulacji aktywnej i pozorowanej, z tendencją do silniejszych odczuć podczas stymulacji katodowej. W ich niedawnym raporcie opisywano odczucia związane ze świądem, bólem, zmęczeniem, słabym bólem głowy i fosfenami o średniej intensywności. W obu eksperymentach Nejati i in. nie odnotowano żadnych poważnych skutków ubocznych, ale wymieniono łagodne mrowienie i swędzenie pod powierzchnią elektrod. Podobnie, nastoletni uczestnicy w badaniu Soff i in. tolerowali stymulację bez żadnych problemów, z wyjątkiem jednego przypadku bólu głowy po anodowym tDCS oraz łagodnego mrowienia i swędzenia pod elektrodami. Wreszcie, w pracy Sotnikova i in., nie odnotowano oznak zmęczenia, pieczenia, bólu lub innych nieprzyjemnych wrażeń podczas stymulacji. Tylko jeden uczestnik czuł się zdenerwowany lub nadmiernie podekscytowany podczas stymulacji, a inny zgłosił ból głowy.

W czterech badaniach przeprowadzonych z udziałem dorosłych pacjentów z ADHD nie odnotowano żadnych poważnych działań niepożądanych po lub w trakcie terapii tDCS. Cosmo i in. ocenili bezpieczeństwo i potencjalne skutki uboczne za pomocą pytań otwartych w oparciu o kwestionariusz dotyczący zdarzeń niepożądanych tDCS, i nie zgłosili żadnego. W badaniu Cachoeira i in. tylko jeden uczestnik doświadczył ostrej zmiany nastroju, smutku, hipobulii i napięcia 5 godzin po stymulacji. Nie odnotowano więcej skutków ubocznych. Wszyscy uczestnicy badania Jacoby i in. dobrze tolerowali terapię tDCS i nie odnotowano żadnych działań niepożądanych. Wreszcie Allenby i in. poinformowali, że przeciętne skutki uboczne doświadczane podczas tDCS były na ogół łagodne, oceniane poniżej 3 na 10. Najistotniejsze były: mrowienie (średnia = 1,9), uczucie pieczenia (M = 2,8) i trudności z koncentracją (M = 2).

Przepływ prądu elektrycznego w głowie

Modulacje neurofizjologiczne indukowane przez tDCS są związane z siłą pola elektrycznego. Przepływ prądu elektrycznego w głowie zależy od intensywności stymulacji, rozmiaru elektrody, kąta nachylenia i stadium rozwoju uczestnika (dziecka lub osoby dorosłej). Modelowanie przepływu prądu w głowie może matematycznie wskazać, jak bardzo prąd wpływa na regiony korowe / podkorowe, i umożliwia ocenę indukowanej protokołem modulacji aktywności w docelowych regionach. W 12 badaniach elektrodę anodową umieszczano na lewym dlPFC, a najczęściej stosowanymi protokołami zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, były obustronny tDCS na dlPFC i anodowy lewy tDCS na dlPFC – katodowy prawy tDCS na obszarze nadoczodołowym (tab. 1). Zmodelowaliśmy przepływ prądu indukowany przez te dwa powszechnie używane protokoły przy natężeniach prądu 1 mA i 2 mA zarówno u dorosłych, jak i u dzieci z ADHD (rys. 3). Zmodelowaliśmy również protokół r-IFG, w którym stwierdzono zerowy wpływ stymulacji r-IFG na kontrolę wykonawczą w ADHD (rys. 3D). Cosmo i in. oraz Cachoeira i in. stosowali obustronny tDCS na dlPFC z elektrodami 35 cm2 i odpowiednio 1 mA i 2 mA u dorosłych pacjentów z ADHD (rys. 3A). Podczas gdy Cosmo i in. nie stwierdzili istotnie lepszego efektu aktywnego tDCS w porównaniu z pozorowanym tDCS, Cachoeira i in. zgłosili poprawę objawów ADHD. Ta różnica może wynikać z częstotliwości powtórzeń stymulacji w tym drugim badaniu; jednak modelowanie przepływu prądu indukowanego przez te dwa protokoły pokazuje, że przepływ prądu indukowany w obszarach korowych przez 1 mA wynosi około połowy (0,4 V / m) z 2 mA (0,8 V / m) u dorosłych (rys. 3). Zamodelowaliśmy również obustronny tDCS na dlPFC z elektrodami 25 cm2 i 2 mA, aby porównać przepływ prądu indukowany przez mniejszy rozmiar elektrody (rys. 3Ag).

Przepływ prądu indukowany przez 2 mA tDCS anodowy lewy na dlPFC – katodowy prawy nadoczodołowy przez elektrody 25 cm2 w populacji dorosłych, opisał w badaniu Allenby i in., i wykazał znaczną redukcję wyników impulsywności indukowaną przez tDCS (rys. 3B). Ten sam protokół (anodowy w F3–katodowy w Fp2, 25 cm2) z 1 mA i 2 mA zastosowano u dzieci z ADHD w badaniach Nejati i in. (drugi eksperyment) oraz Bandiera i in. (rys. 3C). Pierwszą ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę, jest wynikłe pole elektryczne u dzieci w porównaniu z dorosłymi. 1 mA (anodowy w F3 – katodowy w Fp2) indukuje natężenie pola wynoszące 0,6 V / m w mózgu dzieci (rys. 3.3e), które, jak wykazano, było wystarczające do modulowania obszarów docelowych, natomiast to samo natężenie (anodowy F3– katodowy F4) u dorosłych indukuje natężenie pola o wartości 0,4 V / m (rys. 3Af), co było niewystarczające do zmiany wyników w badaniach. Po drugie, ważne jest, aby wziąć pod uwagę, że wynikowe pole elektryczne jest określane nie tylko przez natężenie prądu, ale także przez kombinację rozmiaru elektrody, intensywności stymulacji i odległości między elektrodami. W badaniu Bandiera i in., natężenie prądu wynosiło 2 mA, co skutkowało indukowanym polem elektrycznym wynoszącym ~ 0,7 V / m, podczas gdy w badaniu Nejati i in. 1 mA indukowało pole elektryczne o wartości 0,6 V / m w obszarze docelowym. Główną przyczyną tej niższej niż oczekiwano różnicy między wynikowymi polami elektrycznymi jest to, że w badaniu Bandiera i in. odległość między krawędziami elektrod była mniejsza niż w badaniu Nejati i in. ze względu na większy rozmiar elektrod zastosowanych w pierwszym badaniu oraz stosunkowo bliskie położenie miejsc docelowych na głowach dzieci, co zwiększa przepływ prądu między elektrodami przez skórę. Wskazuje to na znaczenie dla skutków tDCS rozmiaru elektrody i odległości między elektrodami; jest to szczególnie istotne w przypadku dzieci, gdzie odległość do regionów docelowych jest mniejsza niż u dorosłych ze względu na mniejszy rozmiar głowy. Pole elektryczne indukowane przez anodowy protokół r-IFG przy 1 mA pokazano na rys. 3D (ostatni rząd). Nie odnotowano żadnego istotnego specyficznego dla tDCS wpływu na objawy ADHD. Jak sugeruje nasze modelowanie, pole elektryczne indukowane przez ten układ elektrod, nie jest właściwie ukierunkowane na r-IFG (obszar pod elektrodą), co może być jedną z przyczyn zgłaszanych efektów zerowych. Bardziej szczegółowo omówimy wpływ parametrów stymulacji na skuteczność tDCS w następnej sekcji.

Dyskusja

Wyniki tego systematycznego przeglądu pokazują, że tDCS przynajmniej częściowo łagodzi objawy ADHD, zwłaszcza deficyty poznawcze. Wszystkie uwzględnione badania, z wyjątkiem trzech eksperymentów, wykazały istotny efekt poprawy po tDCS w niektórych zmiennych docelowych (tabela 1). Jednak skuteczność tDCS i, co ważne, jego przydatność kliniczna w ADHD, nie może być jeszcze określona, i uzasadnione dalsze badania w zoptymalizowanych projektach. Jednym ze źródeł zmienności wyników były niejednorodne parametry stymulacji, które mogły nie być dobrze dopasowane do wszystkich podtypów ADHD. W dalszej części omówimy, w jaki sposób te parametry mogą przynieść większe efekty oraz kliniczne i metodologiczne implikacje dla przyszłych badań. Biorąc pod uwagę, że większość badań dotyczyła ADHD u dzieci, osobno omawiamy aspekty rozwojowe w tDCS.

Parametry stymulacji

Miejsce stymulacji

W badaniach uwzględnionych w tym przeglądzie tDCS dotyczył trzech regionów korowych: dlPFC, OFC (kora nadoczodołowa) i r-IFG. W 13 eksperymentach dlPFC był głównym celem stymulacji, podczas gdy r-IFG był stymulowany tylko w dwóch eksperymentach. Stymulację dlPFC w różnych badaniach stosowano z lewej, jak i z prawej strony dlPFC, ale częściej stosowano lewy tDCS na dlPFC (tabela 1).

Uzasadnieniem dla stosowania na obszarach dlPFC, r-IFG lub OFC, było zaangażowanie tych regionów w objawy ADHD i jego patofizjologię. Niedawne metaanalizy badań neuroobrazowych w ADHD wykazały obustronną hipoaktywność w dlPFC, zmniejszoną aktywność prawej dolnej i grzbietowo-bocznej kory przedczołowej oraz zmniejszoną aktywację lewej i środkowej kory czołowej podczas zadań angażujących hamowanie odpowiedzi, pamięć roboczą i uwagę. W przypadku niektórych deficytów związanych z dlPFC, takich jak pamięć robocza, ustalono związek między miejscem stymulacji (tj. lewy dlPFC) a specyficznością deficytu. W innych deficytach, takich jak hamowanie odpowiedzi, zaangażowane są zarówno lewy, jak i prawy dlPFC, a efekty tDCS różnią się w zależności od rodzaju zastosowanego zadania i pomiaru wyniku (tj. błąd prowizyjny kontra błąd pominięcia, czas reakcji). Niemniej jednak rola prawego dlPFC, który wydaje się być bardziej istotny dla ADHD z upośledzoną kontrolą hamowania, nie została jeszcze wystarczająco zbadana. Niedawne badanie powtarzanej przezczaszkowej stymulacji magnetycznej wykazało udział prawej kory przedczołowej w łagodzeniu objawów ADHD u dorosłych. Znaczenie prawego dlPFC wynika częściowo z jego powiązań z r-IFG.

R-IFG wykazuje zmniejszoną aktywność u osób ze słabą kontrolą hamowania i dlatego jest uważany za potencjalny obszar zainteresowania w patofizjologii ADHD. Tylko w dwóch badaniach w bazie danych zastosowano anodowy tDCS na r-IFG, i nie wykazano istotnego wpływu na poprawę kontroli ingerencji i pamięci roboczej. Jak sugerują wyniki naszego modelowania (rys. 3D), rozmieszczenie elektrod w pierwszym badaniu Breitling i in. było prawdopodobnie nieoptymalne i nie było wystarczająco ukierunkowane na r-IFG. Zgodnie z wynikami modelowania, umieszczenie elektrody odniesienia na obszarze górnym zamiast na wyrostku sutkowatym, może zwiększyć pole elektryczne na r-IFG. Ponadto, ponieważ ten obszar jest anatomicznie głębszy niż dlPFC, może być konieczne zwiększenie intensywności stymulacji, aby osiągnąć odpowiednie wyniki w tym obszarze. W swoim ostatnim badaniu Breitling i in. porównali montaż elektrod 4 x 1 (0,5 mA) z konwencjonalnym montażem (1 mA) na r-IFG u pacjentów z ADHD (tabela 1). Chociaż zgłosili więcej osób reagujących na montaż stymulacji ogniskowej niż na montaż konwencjonalny, protokoły nie miały istotnego wpływu na wyniki behawioralne. Zastosowanie dużych elektrod (5 x 7 cm) w konwencjonalnym montażu, stosunkowo niskie natężenie stymulacji przy montażu elektrod 4 x 1, mały rozmiar próby i użycie zadania z pamięc roboczą (które może być ściślej związane z aktywacją dlPFC niż r-IFG) mogło być przyczyną zerowych efektów. Zerowy efekt tDCS na r-IFG może również wynikać z udziału różnych regionów przedczołowych w różnych aspektach hamowania odpowiedzi (tj. aspekty poznawcze i ruchowe), co wykazano w poprzednich badaniach. W związku z tym, uzasadnione jest spekulowanie, że podtypy ADHD, które różnią się pod względem objawów poznawczych i ruchowych (tj. typy nieuważne i nadpobudliwe) oraz określone składniki hamowania odpowiedzi (tj. hamowanie odpowiedzi ruchowej vs poznawczej), również wpływają na efektywność tDCS na odpowiednich obszarach docelowych. Ta hipoteza została częściowo poparta w badaniu Breitling i in., w którym wykazano, że u pacjentów z mniejszą liczbą objawów nadpobudliwości ogniskowa stymulacja na r-IFG przyniosła więcej pozytywnych skutków. Niemniej jednak udział r-IFG w ADHD powinien być dalej badany w przyszłych badaniach nad tDCS.

Inne potencjalnie zaangażowane, ale mniej zbadane miejsca, to brzuszno-przyśrodkowa kora przedczołowa i OFC, które są zaangażowane w procesy motywacyjne / emocjonalne i poznanie społeczne, które są upośledzone w ADHD. Obszary te są częścią sieci nagrody i wykazują zmniejszoną aktywację podczas zadań angażujących „gorące” funkcje wykonawcze (zawierające komponenty emocjonalne / motywacyjne) w ADHD, a ich aktywność różni się w ADHD w zależności od rodzaju deficytu, zadania i podtypu ADHD.

Biegunowość stymulacji

Patofizjologia ADHD obejmuje niedostateczną aktywację bocznej, oczodołowej i dolnej kory przedczołowej. W związku z tym w większości badań nad tDCS w ADHD zastosowano anodowe wzmocnienie pobudliwości generowane przez tDCS (tabela 1). Chociaż poprawiające funkcje poznawcze i łagodzące objawy ADHD skutki anodowego tDCS są częściowo poparte w tym przeglądzie, może być tak, że zastosowanie katodowego tDCS na obszarach patologicznie nadaktywnych, zwłaszcza na obszarach zaangażowanych w przetwarzanie emocji, lub w przypadku nadpobudliwych podtypów ADHD, okaże się również korzystne. Jednak dotychczas nie było to systematycznie badane. W tym kontekście ostatnie badanie neuroobrazowania wykazało, że łączność sieci mózgowych związanych z ADHD różni się między podtypami, z większą hiperłącznością w sieci trybu domyślnego w podtypie połączonym, ale nie w podtypie nieuważnym.

Inną istotną kwestią jest boczność protokołów stymulacji. Większość badań nad tDCS w ADHD do tej pory stosowała stymulację dwubiegunową na obszarach związanych z ADHD. Jednoboczne protokoły, które celują tylko w obszar będący przedmiotem zainteresowania bez umieszczania elektrody powrotnej na potencjalnie podobnie zaangażowanym regionie, mogą wykazywać lepszą skuteczność, zwłaszcza jeśli obszar, na którym umieszczona jest katodowa elektroda powrotna, wykazuje patologiczną hipoaktywność. W takim przypadku efekty katodowej elektrody powrotnej mogą pogorszyć wyniki, a tym samym częściowo antagonizować efekty anodowego tDCS w obszarze docelowym. Ostatnią kwestią dotyczącą katodowego tDCS jest to, że zmiana konwencjonalnych parametrów symulacji może zwiększyć złożoność lub nawet odwrócić oczekiwane skutki tDCS, co należy wziąć pod uwagę.

Intensywność stymulacji, czas trwania i częstotliwość powtórzeń

Intensywności stymulacji zastosowanych we włączonych badaniach wahała się od 1 mA (siedem eksperymentów) do 2 mA (trzy eksperymenty), a w dwóch eksperymentach zastosowano 1,5 mA i 1,8 mA. Jak pokazało nasze trójwymiarowe modelowanie pól elektrycznych (rys. 3), gęstość pola indukowana przez 1 mA jest w przybliżeniu równa połowie tej indukowanej przez tDCS 2 mA, i mogła być zbyt niska, aby wywołać odpowiednie efekty w hipoaktywnym obszarze docelowym w populacji dorosłych z ADHD. Jest to zgodne z wcześniejszymi odkryciami w innych populacjach klinicznych, na przykład u chorych na szumy uszne, zaburzenia funkcji poznawczych w chorobie Parkinsona oraz chorych na schizofrenię z obniżonymi zdolnościami poznawczymi i halucynacjami słuchowymi. Jednak w przypadku dzieci zwiększenie intensywności stymulacji powinno być rozważane ostrożnie, co pokazano w naszym komputerowym modelowaniu przepływu prądu w mózgu. Ponadto wyniki miareczkowania intensywności stymulacji anodowej i katodowej pokazują, że zwiększanie intensywności nie zawsze wzmacnia efekty neuroplastyczne, zwłaszcza w katodowym tDCS, i należy je rozważać w odniesieniu do czasu trwania i częstotliwości powtórzeń.

Jak dotąd, w badaniach nad ADHD nie uwzględniono systematycznie skutków różnych czasów trwania stymulacji. Przedłużenie stymulacji w celu zwiększenia skuteczności interwencji jest podobne do zwiększenia intensywności, i zależy od docelowego obszaru korowego. Jedną z zalet wydłużania czasu trwania, a nie intensywności, jest to, że nie zwiększa to prawdopodobieństwa wystąpienia skutków ubocznych, takich jak swędzenie i mrowienie, co może być szczególnie istotne w badaniach na dzieciach. Jednak podobnie jak w przypadku intensywności, należy wziąć pod uwagę nieliniową zależność czasu trwania i wpływ na pobudliwość korową. Przegląd biegunowości, intensywności i czasu trwania stymulacji zastosowanych w badaniach zawartych w niniejszym przeglądzie przedstawiono na rys. 2. Częstość powtórzeń jest kolejnym parametrem istotnym dla skuteczności tDCS, i zbadano go tylko w 3 badaniach, z których wszystkie wykazały znaczące zmniejszenie objawów ADHD lub poprawę deficytów poznawczych. Jest to zgodne z wcześniejszymi badaniami, które wykazały, że skuteczność tDCS jest zwiększana przez powtarzane sesje tDCS w regionach ruchowych i przedczołowych.

Rozmiar elektrody

Rozmiar elektrody to kolejny parametr mający wpływ na efekty terapii tDCS. Badania nad tDCS na korze ruchowej wykazały, że większe elektrody (np. 35 cm2) powodują większe zmiany pobudliwości korowej ruchowej niż elektrody mniejsze (np. 16 cm2), ale w innych badaniach nie stwierdzono takiego wpływu rozmiaru elektrody. Modelowanie obliczeniowe prądu elektrycznego wykazało, że rozmiar elektrod i odległość między elektrodami wpływają na gęstość prądu na poziomie mózgu, ogniskową i przepływ prądu przez skórę głowy. Te parametry mogą wyjaśniać modulacyjne efekty tDCS i stwierdzono, że są one związane z natężeniem pola elektrycznego. Większe elektrody generują mniej ogniskowych pól elektrycznych na poziomie mózgu. We włączonych badaniach elektrody 35 cm2 i 25 cm2 były najczęściej stosowane zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. Te rozmiary elektrod nie różnią się znacząco pod względem gęstości prądu generowanego w obszarze ruchowym mózgu dorosłego. Jednak docelowe obszary w ADHD to obszary przedczołowe i niewielkie różnice w wielkości elektrod mogą być istotne w tym bardziej niejednorodnym funkcjonalnie regionie. Zgodnie z wynikami naszego modelowania, pole elektryczne indukowane obustronnym protokołem dlPFC z elektrodami o powierzchni 35 cm2 (rys. 3e) było nieco większe (0,50) niż o powierzchni 25 cm2 (rys. 3g). Zastosowanie mniejszych elektrod zwiększa ogniskową efektów stymulacji, ale to, czy zwiększona ogniskowa prądu jest rzeczywiście pomocna w zwiększaniu skuteczności klinicznej, pozostaje pytaniem bez odpowiedzi i zależy od sieci patofizjologicznych związanych z ADHD. Niedawne badanie, w którym porównano 4 x 1 (1 cm średnicy) i konwencjonalne montaże stymulacji, nie wykazało znaczących różnic między tymi protokołami, gdy dotyczyły pamięci roboczej, co przemawia przeciwko różnicom w efektywności, i należy mieć to na uwadze, ponieważ w tym badaniu żaden protokół nie zmienił znacząco wydajności. Konieczne jest systematyczne badanie wpływu różnych rozmiarów elektrod na zmniejszanie objawów ADHD i deficyty poznawcze. I wreszcie odległość między elektrodami, która jest również określana przez rozmiar elektrody, może być kolejnym ważnym parametrem. Z reguły odstęp między krawędziami elektrod powinien wynosić co najmniej 6 cm, aby zapobiec nadmiernemu przepływowi prądu przez skórę. Ten parametr może być bardziej krytyczny w dziecięcym ADHD, ze względu na mniejszy rozmiar głowy dzieci. Jak pokazano w naszych wynikach modelowania (rys. 3Ce, f), większy rozmiar elektrod i zmniejszona odległość między elektrodami w badaniu Bandeira i in. (2 mA) wywołało pole elektryczne o wartości 0,7 V / m, które jest prawie identyczne z polem indukowanym przez 1 mA (0,6 V / m) w badaniu Nejati i in. z mniejszymi elektrodami.

Metodologia stymulacji pozorowanej

Ustalenie skutecznego warunku pozorowanego jest trudne w badaniach stymulacji mózgu. We wszystkich badaniach uwzględnionych w tym przeglądzie, z wyjątkiem dwóch, zastosowano projekty z warunkiem kontrolnym, czyli stymulacją pozorowaną. W dwóch badaniach, w tym jednym z natężeniem 2 mA, uczestnicy mogli odróżnić stymulację aktywną od pozorowanej. Potencjalnym rozwiązaniem zapewniającym odpowiednią kontrolę pozorowaną, zwłaszcza przy intensywności >1 mA, jest nałożenie kremu znieczulającego pod obszar stymulacji, zgodnie z sugestiami z poprzednich badań.

ADHD u dzieci i aspekty rozwojowe tDCS

Większość włączonych badań dotyczyła ADHD u dzieci. Istnieją wyjątkowe praktyczne względy dotyczące stosowania tDCS na rozwijającym się mózgu. Kluczowe jest rozważenie rozwojowych aspektów tDCS w dziecięcym ADHD, które mo mieć również wpływ na inne zaburzenia neurorozwojowe i populacje pediatryczne. Tutaj omawiamy opisane powyżej parametry stymulacji w dziecięcym ADHD.

Wcześniejsze badania sugerowały, że parametry stymulacji należy odpowiednio dostosować u dzieci i młodzieży. Poza omówionymi powyżej docelowymi regionami korowymi (miejscami stymulacji), warto zauważyć, że rozwijający się mózg w dziecięcym ADHD jest uważany za bardziej plastyczny niż mózg dorosłego z ADHD. Może to wzmocnić efekty interwencji indukujących plastyczność, zwłaszcza podczas wrażliwych okresów rozwojowych. Co więcej, mniejszy rozmiar głowy dzieci i młodzieży prawdopodobnie skutkuje silniejszym polem elektrycznym niż u dorosłych. Ponieważ stwierdzono nieliniowe efekty tDCS, zależne od intensywności i czasu trwania stymulacji, dostosowanie parametrów stymulacji jest zatem krytyczne.

W związku z tym, należy dokładnie rozważyć intensywność stymulacji, czas trwania i częstotliwość powtórzeń. Jak pokazują wyniki naszego modelowania, intensywność stymulacji wymagana do wytworzenia pola elektrycznego porównywalnego z tym uzyskiwanym u dorosłych z ADHD (2 mA, 0,8 V / m), wynosi u dzieci prawie połowę (1 mA, 0,6 V / m), przy zachowaniu innych identycznych warunków. W związku z tym, może być konieczne dostosowanie intensywności stymulacji u dzieci, aby uzyskać efekty podobne do tych u dorosłych, biorąc również pod uwagę fakt, że wyższa intensywność stymulacji może modulować obszary poza elektrodą docelową, co może mieć niezamierzony wpływ na zwalczane objawy kliniczne. Jednak zmniejszenie intensywności może nie być uzasadnione dla wszystkich celów. Intensywność, która moduluje obszar dlPFC, który jest stosunkowo blisko powierzchni skóry, może nie być wystarczająca, aby dotrzeć do głębszych regionów, takich jak r-IFG. Może to być jeden z powodów, że badania ukierunkowane na r-IFG wykazały zerowy wpływ na ADHD u dzieci.

Jeśli chodzi o efekty specyficzne dla biegunowości, katodowy tDCS przy 1 mA, który ma działanie zmniejszające pobudliwość u dorosłych, ma działanie pobudzające u dzieci i młodzieży, przy identycznych parametrach stymulacji. Taka konwersja kierunkowości efektów następczych tDCS została opisana u dorosłych, gdy natężenie jest zwiększone do 2 mA. Może być korzystna w ADHD, gdy elektroda powrotna jest umieszczona nad regionami przedczołowymi, które są hipoaktywne w tej chorobie. Jeśli nie można wykluczyć działania zmniejszającego pobudliwość odpowiedniej elektrody, korzystne może być umieszczenie jej poza głową.

Ważnym aspektem w tym względzie jest również rozmiar elektrody. Mniejsza elektroda ma główną zaletę polegającą na generowaniu gęstości prądu skierowanej na poziom mózgu przy mniejszym natężeniu prądu i większej ogniskowej, co jest istotne w przypadku stosowania tDCS w pediatrii, ze względu na mniejszy rozmiar głowy dzieci w porównaniu z dorosłymi. Odległość między elektrodami powinna być wystarczająca, aby zminimalizować przepływ prądu przez skórę. Stosowanie elektrod o powierzchni 35 cm2 u dzieci może zmniejszyć natężenie prądu docierającego do mózgu, jeśli obszary docelowe są blisko. Jak pokazuje nasze modelowanie, użycie elektrod 35 cm2 na lewym dlPFC i prawym Fpz lub obustronnie na dlPFC, nie gwarantuje minimalnej wymaganej odległości między elektrodami, co skutkuje bocznikowaniem prądu (rys. 3D, Cf), dlatego preferowane są elektrody 25 cm2. Istnieją ważne wyzwania etyczne i praktyczne dotyczące stosowania tDCS w dziecięcym ADHD, ze względu na stosunkowo niewielką liczbę dostępnych badań, a to uzasadnia dalsze systematyczne badania. Odpowiednie i szczegółowe omówienie etyki w stosowaniu tDCS u dzieci z ADHD, patrz Sierawska i in (2019).

Implikacje kliniczne i metodologiczne

Zoptymalizowane i spersonalizowane protokoły stymulacji w ADHD

Wyniki uwzględnionych badań pokazują, że wpływ tDCS na objawy i deficyty ADHD jest silnie zależny nie tylko od charakteru objawów / deficytów, ale także parametrów stymulacji (tj. miejsca, biegunowości, intensywności, czasu trwania i częstotliwości powtórzeń). Jest to zgodne z wytycznymi terapeutycznymi dotyczącymi tDCS w innych zaburzeniach neuropsychiatrycznych, które sugerują dostosowanie parametrów stymulacji do objawów i deficytów, a także indywidualnie, jeśli istnieje potrzeba. Biorąc pod uwagę heterogenną patofizjologię, objawy, deficyty i odpowiedź na leczenie w ADHD, korzystne może być przyjęcie tego podejścia w przyszłych badaniach nad tDCS w leczeniu ADHD, i ukształtowanie protokołów stymulacji pod kątem odpowiednich czynników. Na przykład podtyp ADHD jest ważnym, ale niedostatecznie zbadanym czynnikiem międzyosobniczym, który jest identyfikowany przez określone wzorce deficytów i ich patofizjologiczne podstawy. Ponadto objawy, a zwłaszcza zaburzenia funkcji poznawczych, są niejednorodne w przypadku ADHD, co sugeruje odpowiednie dostosowanie protokołów stymulacji.

Połączone interwencje

Ostatnie badania wykazały, że łączenie tDCS z innymi interwencjami, takimi jak trening poznawczy, leczenie farmakologiczne i interwencje psychologiczne, może zwiększyć i przedłużyć jego skuteczność kliniczną. Te odkrycia mogą mieć wpływ na leczenie ADHD. Na przykład tDCS można łączyć z interwencjami farmakologicznymi, które czasami mają tylko krótkotrwałe skutki oraz wywołują częściową lub żadnej odpowiedź u niektórych pacjentów, lub treningiem poznawczym i neurofeedbackiem – głównymi niefarmakologicznymi interwencjami w ADHD, które przynoszą pozytywne, ale niespójne efekty, gdy stosowane samodzielnie. Ćwiczenia fizyczne, szczególnie w kontekście wymagającym funkcji poznawczych, mają silniejszy wpływ na funkcje wykonawcze dzieci, i ostatnio zostały zaproponowane jako nowy paradygmat poprawy poznawczej w ADHD; połączenie ich z terapią tDCS może być obiecujące.

Ograniczenia i przyszłe kierunki

Należy wziąć pod uwagę następujące ograniczenia: Po pierwsze, na podstawie aktualnie dostępnych badań trudno jest ocenić kliniczną użyteczność tDCS w ADHD ze względu na brak systematycznego dostosowywania parametrów stymulacji. Większość z opisanych dotychczas badań zawiera zbyt mało informacji dotyczących tych parametrów. Po drugie, w obecnie dostępnych badaniach brakuje indywidualizacji i adaptacji protokołów stymulacji w oparciu o podtypy objawów, podtypy ADHD, specyficzne deficyty poznawcze i różnice neuroanatomiczne. Przyszłe badania powinny: (1) systematycznie badać parametry stymulacji na poziomie grupy, (2) badać skutki tDCS w różnych okresach neurorozwojowych, aby określić optymalne okno rozwojowe, w którym należy rozpocząć interwencje, zwłaszcza w dziecięcym ADHD, oraz (3) rozwijać spersonalizowane podejścia do stymulacji.

Wnioski

Wyniki tego systematycznego przeglądu sugerują przynajmniej częściową poprawę objawów i deficytów poznawczych w ADHD po zastosowaniu tDCS. Ponadto sugerują, że parametry stymulacji, takie jak biegunowość i miejsce, są istotne dla skuteczności tDCS w ADHD. Wydaje się, że anodowy tDCS na dlPFC, w porównaniu ze stymulacją katodową, ma lepszy wpływ zarówno na objawy kliniczne, jak i deficyty poznawcze. Jednak rutynowe kliniczne zastosowanie tej metody jako skutecznej interwencji terapeutycznej nie może być jeszcze w pełni zalecane na podstawie dostępnych badań, ponieważ wymaga optymalizacji parametrów stymulacji w celu poprawy skuteczności klinicznej.

Opracowano na podstawie: A. Salehinejad, M. Wischnewski, M. M. Samani, A. Avenanti, „Transcranial Direct Current Stimulation in ADHD: A Systematic Review of Efficacy, Safety, and Protocol-induced Electrical Field Modeling Results”.

Bibliografia:

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5 ). American Psychiatric Pub, 2013.

2. Castellanos FX, Sonuga-Barke EJS, Milham MP, Tannock R. Characterizing cognition in ADHD: beyond executive dysfunction. Trends Cogn Sci 2006, 10: 117–123.

3. Roy A, Oldehinkel AJ, Hartman CA. Cognitive Functioning in Adolescents with Self-Reported ADHD and Depression: Results from a Population-Based Study. J Abnorm Child Psychol 2017, 45: 69–81.

4. Fair DA, Bathula D, Nikolas MA, Nigg JT. Distinct neuropsychological subgroups in typically developing youth inform heterogeneity in children with ADHD. Proc Natl Acad Sci USA 2012, 109: 6769–6774.

5. Nigg JT. Neuropsychologic Theory and Findings in AttentionDeficit/Hyperactivity Disorder: The State of the Field and Salient Challenges for the Coming Decade. Biol Psychiatry 2005, 57: 1424–1435.

6. Castellanos FX, Proal E. Large-scale brain systems in ADHD: beyond the prefrontal–striatal model. Trends Cogn Sci 2012, 16: 17–26.

7. Rubia K. Cognitive neuroscience of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and its clinical translation. Front Hum Neurosci 2018, 12.

8. Qian X, Castellanos FX, Uddin LQ, Loo BRY, Liu S, Koh HL , et al. Large-scale brain functional network topology disruptions underlie symptom heterogeneity in children with attention deficit/hyperactivity disorder. NeuroImage 2019, 21: 101600.

9. Barkley RA. Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD. Psychol Bull 1997, 121: 65.

10. Willcutt EG, Doyle AE, Nigg JT, Faraone SV, Pennington BF. Validity of the Executive Function Theory of Attention-Deficit/ Hyperactivity Disorder: A Meta-Analytic Review. Biol Psychiatry 2005, 57: 1336–1346.

11. Passarotti AM, Sweeney JA, Pavuluri MN. Neural correlates of response inhibition in pediatric bipolar disorder and attention deficit hyperactivity disorder. Psychiatry Res 2010, 181: 36–43.

12. van Dongen EV, von Rhein D, O’Dwyer L, Franke B, Hartman CA, Heslenfeld DJ, et al. Distinct effects of ASD and ADHD symptoms on reward anticipation in participants with ADHD, their unaffected siblings and healthy controls: a cross-sectional study. Mol Autism 2015, 6: 48.

13. Samea F, Soluki S, Nejati V, Zarei M, Cortese S, Eickhoff SB , et al. Brain alterations in children/adolescents with ADHD revisited: A neuroimaging meta-analysis of 96 structural and functional studies. Neurosci Biobehav Rev 2019, 100: 1–8.

14. Rapport MD, Orban SA, Kofler MJ, Friedman LM. Do programs designed to train working memory, other executive functions, and attention benefit children with ADHD? A meta-analytic review of cognitive, academic, and behavioral outcomes. Clin Psychol Rev 2013, 33: 1237–1252.

15. Kasper LJ, Alderson RM, Hudec KL. Moderators of working 901 memory deficits in children with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): A meta-analytic review. Clin Psychol Rev 2012, 32: 605–617.

16. Cepeda NJ, Cepeda ML, Kramer AF. Task Switching and Attention Deficit Hyperactivity Disorder. J Abnorm Child Psychol 2000, 28: 213–226.

17. Sonuga-Barke EJS. Causal models of attention-deficit/hyperactivity disorder: From common simple deficits to multiple developmental pathways. Biol Psychiatry 2005, 57: 1231–1238.

18. Keune PM, Wiedemann E, Schneidt A, Schonenberg M. Frontal brain asymmetry in adult attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): Extending the motivational dysfunction hypothesis. Clin Neurophysiol 2015, 126: 711–720.

19. Volkow ND, Wang GJ, Newcorn JH, Kollins SH, Wigal TL, Telang F, et al. Motivation deficit in ADHD is associated with dysfunction of the dopamine reward pathway. Mol Psychiatry 2010, 16: 1147.

20. Krain AL, Castellanos FX. Brain development and ADHD. Clin Psychol Rev 2006, 26: 433–444.

21. Polanıa R, Nitsche MA, Ruff CC. Studying and modifying brain function with non-invasive brain stimulation. Nat Neurosci 2018, 21: 174–187.

22. Nitsche M, Paulus W. Excitability changes induced in the human motor cortex by weak transcranial direct current stimulation. J Physiol 2000, 527: 633–639.

23. Nitsche, Boggio, Fregni, Pascual-Leone. Treatment of depression with transcranial direct current stimulation (tDCS): a review. Exp Neurol 2009, 219: 14–19.

24. Mosayebi Samani M, Agboada D, Jamil A, Kuo M-F, Nitsche MA. Titrating the neuroplastic effects of cathodal transcranial direct current stimulation (tDCS) over the primary motor cortex. Cortex 2019, 119: 350–361.

25. Salehinejad MA, Nejati V, Nitsche MA. Neurocognitive correlates of self-esteem: from self-related attentional bias to involvement of the ventromedial prefrontal cortex. Neurosci Res 2019. https://doi.org/10.1016/j.neures.2019.12.008.

26. Salehinejad MA, Wischnewski M, Nejati V, Vicario CM, Nitsche MA. Transcranial direct current stimulation in attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of neuropsychological deficits. PLoS One 2019, 14: e0215095.

27. Salehinejad MA, Ghanavai E, Rostami R, Nejati V. Cognitive control dysfunction in emotion dysregulation and psychopathology of major depression (MD): Evidence from transcranial brain stimulation of the dorsolateral prefrontal cortex (DLPFC). J Affect Disord 2017, 210: 241–248.

28. Brunelin J, Mondino M, Bation R, Palm U, Saoud M, Poulet E. Transcranial direct current stimulation for obsessive-compulsive disorder: a systematic review. Brain Sci 2018, 8: 37.

29. Vicario CM, Salehinejad MA, Felmingham K, Martino G, Nitsche MA. A systematic review on the therapeutic effectiveness of non-invasive brain stimulation for the treatment of anxiety disorders. Neurosci Biobehav Rev 2019, 96: 219–231.

30. Alizadehgoradel J, Nejati V, Movahed FS, Imani S, Taherifard M, Mosayebi-Samani M, et al. Repeated stimulation of the dorsolateral-prefrontal cortex improves executive dysfunctions and craving in drug addiction: A randomized, double-blind, parallel-group study. Brain Stimul 2020, 13: 582–593.

31. Imburgio MJ, Orr JM. Effects of prefrontal tDCS on executive function: Methodological considerations revealed by meta-analysis. Neuropsychologia 2018, 117: 156–166.

32. Ghanavati E, Salehinejad MA, Nejati V, Nitsche MA. Differential role of prefrontal, temporal and parietal cortices in verbal and figural fluency: Implications for the supramodal contribution of executive functions. Sci Rep 2019, 9: 3700.

33. Nejati V, Salehinejad MA, Nitsche MA. Interaction of the left dorsolateral prefrontal cortex (l-DLPFC) and right orbitofrontal cortex (OFC) in hot and cold executive functions: Evidence from transcranial direct current stimulation (tDCS). Neuroscience 2018, 369: 109–123.

34. Ghanavati E, Nejati V, Salehinejad MA. Transcranial direct current stimulation over the posterior parietal cortex (PPC) enhances figural fluency: Implications for creative cognition. J Cogn Enhanc 2018, 2: 88–96.

35. Bikson M, Grossman P, Thomas C, Zannou AL, Jiang J, Adnan T, et al. Safety of transcranial direct current stimulation: Evidence based update 2016. Brain Stimul 2016, 9: 641–661.

36. Krishnan C, Santos L, Peterson MD, Ehinger M. Safety of noninvasive brain stimulation in children and adolescents. Brain Stimul 2015, 8: 76–87.

37. Zewdie E, Ciechanski P, Kuo HC, Giuffre A, Kahl C, King R , et al. Safety and tolerability of transcranial magnetic and direct current stimulation in children: Prospective single center evidence from 3.5 million stimulations. Brain Stimul 2020, 13: 985 565–575.

38. Vicario C, Nitsche M. Non–invasive brain stimulation for the treatment of brain diseases in childhood and adolescence: state of the art, current limits and future challenges. Frontiers in Systems Neuroscience 2013, 7.

39. Ciechanski P, Kirton A. Chapter 5 – Transcranial Direct-Current Stimulation (tDCS): Principles and Emerging Applications in Children. Pediatric Brain Stimul 2016: 85–115.

40. Sotnikova A, Soff C, Tagliazucchi E, Becker K, Siniatchkin M. Transcranial direct current stimulation modulates neuronal networks in attention deficit hyperactivity disorder. Brain Topogr 2017, 30: 656–672.

41. Munz MT, Prehn-Kristensen A, Thielking F, Molle M, Goder R, Baving L. Slow oscillating transcranial direct current stimulation during non-rapid eye movement sleep improves behavioral inhibition in attention-deficit/hyperactivity disorder. Front Cell Neurosci 2015, 9: 307.

42. Breitling C, Zaehle T, Dannhauer M, Bonath B, Tegelbeckers J, Flechtner H-H, et al. Improving interference control in ADHD patients with transcranial direct current stimulation (tDCS). Front Cell Neurosci 2016, 10: 72.

43. Cosmo C, Baptista AF, de Arau´jo AN, do Rosa´rio RS, Miranda JGV, Montoya P, et al. A randomized, double-blind, sham controlled trial of transcranial direct current stimulation in attention-deficit/hyperactivity disorder. PLoS One 2015, 10: e0135371.

44. Bandeira ID, Guimara˜es RSQ, Jagersbacher JG, Barretto TL, Jesus-Silva JRd, Santos SN, et al. Transcranial direct current stimulation in children and adolescents with attention-deficit/ hyperactivity disorder (ADHD):A pilot study. J Child Neurol 2016, 31: 918–924.

45. Prehn-Kristensen A, Munz M, Go¨der R, Wilhelm I, Korr K, Vahl W, et al. Transcranial oscillatory direct current stimulation during sleep improves declarative memory consolidation in children with attention-deficit/hyperactivity disorder to a level comparable to healthy Controls. Brain Stimul 2014, 7: 793–799.

46. Nejati V, Salehinejad MA, Nitsche MA, Najian A, Javadi AH. Transcranial direct current stimulation improves executive dysfunctions in ADHD: Implications for inhibitory control, interference control, working memory, and cognitive flexibility. J Atten Disord 2017. https://doi.org/10.1177/ 1026 1087054717730611.

47. Soff C, Sotnikova A, Christiansen H, Becker K, Siniatchkin M. Transcranial direct current stimulation improves clinical symptoms in adolescents with attention deficit hyperactivity disorder. J Neural Transm 2017, 124: 133–144.

48. Cachoeira CT, Leffa DT, Mittelstadt SD, Mendes LST, Brunoni AR, Pinto JV, et al. Positive effects of transcranial direct current stimulation in adult patients with attention-deficit/hyperactivity disorder A pilot randomized controlled study. Psychiatry Res 2017, 247: 28–32.

49. Allenby C, Falcone M, Bernardo L, Wileyto P, Rostain A, Ramsay JR, et al. Transcranial direct current brain stimulation decreases impulsivity in ADHD. Brain Stimul 2018, 11: 974–981.

50. El-Hagrassy MM, Jones F, Rosa G, Fregni F. CNS non-invasive brain stimulation. Adult Pediatr Neuromodulation 2018: 151–184.

51. Rubio B, Boes AD, Laganiere S, Rotenberg A, Jeurissen D, Pascual-Leone A. Noninvasive brain stimulation in pediatric attention–deficit hyperactivity disorder (ADHD): A review. J Child Neurol 2016, 31: 784–796.

52. Finisguerra A, Borgatti R, Urgesi C. Non-invasive brain stimulation for the rehabilitation of children and adolescents with neurodevelopmental disorders: A systematic review. Front Psychol 2019, 10.

53. Masuda F, Nakajima S, Miyazaki T, Tarumi R, Ogyu K, Wada M, et al. Clinical effectiveness of repetitive transcranial magnetic stimulation treatment in children and adolescents with neurodevelopmental disorders: A systematic review. Autism 2019, 23: 1614–1629.

54. Rivera-Urbina Guadalupe N, Nitsche Michael A, Vicario Carmelo M, Molero-Chamizo A. Applications of transcranial direct current stimulation in children and pediatrics. Rev Neurosci 2017, 28: 173.

55. Antonenko D, Thielscher A, Saturnino GB, Aydin S, Ittermann B, Grittner U, et al. Towards precise brain stimulation: Is electric field simulation related to neuromodulation? Brain Stimul 2019, 12: 1159–1168.

56. Moher D, Liberati A, Tetzlaff J, Altman DG. Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. Int J Surg 2010, 8: 336–341.

57. Reh V, Schmidt M, Lam L, Schimmelmann BG, Hebebrand J, Rief W, et al. Behavioral assessment of core ADHD symptoms using the QbTest. J Atten Disord 2015, 19: 1034–1045.

58. Conners C. Conners Continuous Performance Test 3rd edition TM(Conners CPT 3TM). 2014.

59. Kessels RPC, van Zandvoort MJE, Postma A, Kappelle LJ, de Haan EHF. The Corsi block-tapping task: Standardization and normative data. Appl Neuropsychol 2000, 7: 252–258.

60. Heaton RK, Chelune GJ, Talley JL, Kay GG, Curtiss G. Wisconsin Card Sorting Test (WCST): Manual: Revised and Expanded. Psychological Assessment Resources (PAR), 1993.

61. Higgins JPT, Altman DG, Gøtzsche PC, Juni P, Moher D, Oxman AD, et al. The Cochrane Collaboration’s tool for assessing risk of bias in randomised trials. BMJ 2011, 343: d5928.

62. Soltaninejad Z, Nejati V, Ekhtiari H. Effect of anodal and cathodal transcranial direct current stimulation on DLPFC on modulation of inhibitory control in ADHD. J Atten Disord 2019, 23: 325–332.

63. Jacoby N, Lavidor M. Null tDCS effects in a sustained attention task: The modulating role of learning. Front Psychol 2018, 9.

64. Breitling C, Zaehle T, Dannhauer M, Tegelbeckers J, Flechtner HH, Krauel K. Comparison between conventional and HD-tDCS of the right inferior frontal gyrus in children and adolescents with ADHD. Clin Neurophysiol 2020. https://doi.org/10.1016/j. Clinph.2019.12.412.

65. Bush G. Cingulate, frontal, and parietal cortical dysfunction in attention-deficit/hyperactivity disorder. Biol Psychiatry 2011, 69: 1160–1167.

66. Francx W, Oldehinkel M, Oosterlaan J, Heslenfeld D, Hartman CA, Hoekstra PJ, et al. The executive control network and symptomatic improvement in attention-deficit/hyperactivity disorder. Cortex 2015, 73: 62–72.

67. Hart H, Radua J, Nakao T, Mataix-Cols D, Rubia K. Metaanalysis of functional magnetic resonance imaging studies of inhibition and attention in attention-deficit/hyperactivity disorder: Exploring task-specific, stimulant medication, and age effects. JAMA Psychiatry 2013, 70: 185–198.

68. Brunoni AR, Amadera J, Berbel B, Volz MS, Rizzerio BG, Fregni F. A systematic review on reporting and assessment of adverse effects associated with transcranial direct current stimulation. Intl J Neuropsychopharmacol 2011, 14: 1133–1145.

69. Huang Y, Parra LC, Haufe S. The New York Head-A precise standardized volume conductor model for EEG source localiza1111 tion and tES targeting. Neuroimage 2016, 140: 150–162.

70. Huang Y, Dmochowski JP, Su Y, Datta A, Rorden C, Parra LC. Automated MRI segmentation for individualized modeling of current flow in the human head. J Neural Eng 2013, 10: 066004.

71. Datta A, Bansal V, Diaz J, Patel J, Reato D, Bikson M. Gyri precise head model of transcranial direct current stimulation: Improved spatial focality using a ring electrode versus conventional rectangular pad. Brain Stimul 2009, 2: 201–207.e201.

72. Wagner T, Fregni F, Fecteau S, Grodzinsky A, Zahn M, Pascual-Leone A. Transcranial direct current stimulation: A computer-based human model study. NeuroImage 2007, 35: 1113–1124.

73. Lei D, Du M, Wu M, Chen T, Huang X, Du X, et al. Functional MRI reveals different response inhibition between adults and children with ADHD. Neuropsychology 2015, 29: 874–881.

74. McCarthy H, Skokauskas N, Frodl T. Identifying a consistent pattern of neural function in attention deficit hyperactivity disorder: a meta-analysis. Psychol Med 2014, 44: 869–880.

75. Alyagon U, Shahar H, Hadar A, Barnea-Ygael N, Lazarovits A, 1130 Shalev H, et al. Alleviation of ADHD symptoms by noninvasive right prefrontal stimulation is correlated with EEG activity. NeuroImage 2020: 102206.

76. Aron AR, Robbins TW, Poldrack RA. Inhibition and the right inferior frontal cortex.Trends Cogn Sci 2004, 8: 170–177.

77. Aron AR, Robbins TW, Poldrack RA. Inhibition and the right inferior frontal cortex: one decade on. Trends Cogn Sci 2014, 18: 177–185.

78. Depue BE, Burgess GC, Willcutt EG, Ruzic L, Banich MT. Inhibitory control of memory retrieval and motor processing associated with the right lateral prefrontal cortex: Evidence from deficits in individuals with ADHD. Neuropsychologia 2010, 48: 3909–3917.

79. Morein-Zamir S, Dodds C, Hartevelt TJ, Schwarzkopf W, Sahakian B, Mu¨ller U, et al. Hypoactivation in right inferior frontal cortex is specifically associated with motor response inhibition in adult ADHD. Human Brain Mapping 2014, 35: 5141–5152.

80. Aron AR, Poldrack RA. Cortical and subcortical contributions to stop signal response inhibition: Role of the subthalamic nucleus. J Neurosci 2006, 26: 2424.

81. Vicario CM, Nitsche MA, Hoysted I, Yavari F, Avenanti A, Salehinejad MA, et al. Anodal transcranial direct current stimulation over the ventromedial prefrontal cortex enhances fear extinction in healthy humans: A single blind sham controlled study. Brain Stimul 2019.

82. Rubia K. ‘‘Cool’’ inferior frontostriatal dysfunction in attention deficit/hyperactivity disorder versus ‘‘Hot’’ ventromedial orbitofrontal-limbic dysfunction in conduct disorder: A review. Biol Psychiatry 2011, 69: e69–e87.

83. Ma I, van Holstein M, Mies GW, Mennes M, Buitelaar J, Cools R, et al. Ventral striatal hyperconnectivity during rewarded interference control in adolescents with ADHD. Cortex 2016, 82: 225–236.

84. Plichta MM, Vasic N, Wolf RC, Lesch K-P, Brummer D, Jacob C, et al. Neural hyporesponsiveness and hyperresponsiveness during immediate and delayed reward processing in adult attention-deficit/hyperactivity disorder. Biol Psychiatry 2009, 65: 7–14.

85. Salehinejad MA, Ghanavati E. Complexity of cathodal tDCS: Relevance of stimulation repetition, interval, and intensity. J Physiol 2020, 598: 1127–1129.

86. Shekhawat GS, Sundram F, Bikson M, Truong D, De Ridder D, Stinear CM, et al. Intensity, duration, and location of high-definition transcranial direct current stimulation for tinnitus relief. Neurorehabil Neural Repair 2016, 30: 349–359.

87. Boggio PS, Ferrucci R, Rigonatti SP, Covre P, Nitsche M, Pascual-Leone A, et al. Effects of transcranial direct current stimulation on working memory in patients with Parkinson’s disease. J Neurol Sci 2006, 249: 31–38.

88. Hoy KE, Arnold SL, Emonson MRL, Daskalakis ZJ, Fitzgerald PB. An investigation into the effects of tDCS dose on cognitive performance over time in patients with schizophrenia. Schizophr Res 2014, 155: 96–100.

89. Andrade C. Transcranial direct current stimulation for refractory auditory hallucinations in schizophrenia. J Clin Psychiatry 2013, 74: e1054–1058.

90. Agboada D, Mosayebi Samani M, Jamil A, Kuo M-F, Nitsche MA. Expanding the parameter space of anodal transcranial direct current stimulation of the primary motor cortex. Sci Rep 2019, 9: 18185.

91. Monte-Silva K, Kuo M-F, Liebetanz D, Paulus W, Nitsche MA. Shaping the optimal repetition interval for cathodal transcranial direct current stimulation (tDCS). J Neurophysiol 2010, 103: 1735–1740.

92. Monte-Silva K, Kuo M-F, Hessenthaler S, Fresnoza S, Liebetanz D, Paulus W, et al. Induction of late LTP-like plasticity in the human motor cortex by repeated non-invasive brain stimulation. Brain Stimul 2013, 6: 424–432.

93. Brunoni A, Nitsche MA, Bolognini N, Bikson M, Wagner T, Merabet L, et al. Clinical research with transcranial direct current stimulation (tDCS): Challenges and future directions. Brain Stimul 2012, 5: 175–195.

94. Lefaucheur J-P, Antal A, Ayache SS, Benninger DH, Brunelin J, Cogiamanian F, et al. Evidence-based guidelines on the therapeutic use of transcranial direct current stimulation (tDCS). Clin Neurophysiol 2017, 128: 56–92.

95. Samani MM, Agboada D, Jamil A, Kuo M-F, Nitsche MA. Titrating the neuroplastic effects of cathodal transcranial direct current stimulation (tDCS) over the primary motor cortex. Cortex 2019, 119: 350–361.

96. Batsikadze G, Moliadze V, Paulus W, Kuo MF, Nitsche MA. Partially non-linear stimulation intensity-dependent effects of direct current stimulation on motor cortex excitability in humans. J Physiol 2013, 591: 1987–2000.

97. Fregni F, Boggio PS, Nitsche MA, Rigonatti SP, Pascual-Leone A. Cognitive effects of repeated sessions of transcranial direct current stimulation in patients with depression. Depress Anxiety 2006, 23: 482–484.

98. Ho K-A, Taylor JL, Chew T, Ga´lvez V, Alonzo A, Bai S, et al. The effect of transcranial direct current stimulation (tDCS) electrode size and current intensity on motor cortical excitability: Evidence from single and repeated sessions. Brain Stimul 2016, 9: 1–7.

99. Nitsche MA, Doemkes S, Karako¨se T, Antal A, Liebetanz D, Lang N, et al. Shaping the effects of transcranial direct current stimulation of the human motor cortex. J Neurophysiol 2007, 97: 3109–3117.

100. Kuo H-I, Bikson M, Datta A, Minhas P, Paulus W, Kuo M-F , et al. Comparing cortical plasticity induced by conventional and high-definition 4 9 1 ring tDCS: A neurophysiological study. Brain Stimul 2013, 6: 644–648.

101. Faria P, Hallett M, Miranda PC. A finite element analysis of the effect of electrode area and inter-electrode distance on the spatial distribution of the current density in tDCS. J Neural Eng 2011, 8: 066017.

102. Woods AJ, Antal A, Bikson M, Boggio PS, Brunoni AR, Celnik P, et al. A technical guide to tDCS, and related non-invasive Brain Stimul tools. Clin Neurophysiol 2016, 127: 1031–1048.

103. Guleyupoglu B, Febles N, Minhas P, Hahn C, Bikson M. Reduced discomfort during high-definition transcutaneous stimulation using 6% benzocaine. Front Neuroeng 2014, 7.

104. Moliadze V, Schmanke T, Andreas S, Lyzhko E, Freitag CM, Siniatchkin M. Stimulation intensities of transcranial direct current stimulation have to be adjusted in children and adolescents. Clin Neurophysiol 2015, 126: 1392–1399.

105. Knudsen EI. Sensitive periods in the development of the brain and behavior. J Cogn Neurosci 2004, 16: 1412–1425.

106. Moliadze V, Lyzhko E, Schmanke T, Andreas S, Freitag CM, Siniatchkin M. 1 mA cathodal tDCS shows excitatory effects in children and adolescents: Insights from TMS evoked N100 potential. Brain Res Bull 2018, 140: 43–51.

107. Sierawska A, Prehn-Kristensen A, Moliadze V, Krauel K, Nowak R, Freitag CM, et al. Unmet needs in children with attention deficit hyperactivity disorder—can transcranial direct current stimulation fill the gap? Promises and ethical challenges. Front Psychiatry 2019, 10.

108. Park SH, Seo JH, Kim YH, Ko MH. Long-term effects of transcranial direct current stimulation combined with computer assisted cognitive training in healthy older adults. Neuroreport 2014, 25: 122–126.

109. Ditye T, Jacobson L, Walsh V, Lavidor M. Modulating behavioral inhibition by tDCS combined with cognitive training. Exp Brain Res 2012, 219: 363–368.

110. Valiengo L, Bensen˜or IM, Goulart AC, Oliveira JF, Zanao TA, Boggio PS, et al. The sertraline versus electrical current therapy for treating depression clinical study (select-TDCS): results of the crossover and follow-up phases. Depress Anxiety 2013, 30: 646–653.

111. Brunoni AR, Valiengo L, Baccaro A, Zana˜o TA, de Oliveira JF, Goulart A, et al. The sertraline vs electrical current therapy for treating depression clinical study: Results from a factorial, randomized, controlled trialsertraline vs electrical current therapy. JAMA Psychiatry 2013, 70: 383–391.

112. Bajbouj M, Padberg F. A perfect match: noninvasive brain stimulation and psychotherapy. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2014, 264: 27–33.

113. Nejati V, Salehinejad MA, Shahidi N, Abedin A. Psychological intervention combined with direct electrical brain stimulation (PIN-CODES) for treating major depression: A pre–test, post– test, follow–up pilot study. Neurol Psychiatry Brain Res 2017, 25: 15–23.

114. Faraone SV, Biederman J, Spencer TJ, Aleardi M. Comparing the efficacy of medications for ADHD using meta-analysis. MedGenMed 2006, 8(4): 4.

115. Catala´-Lo´pez F, Hutton B, Nu´ n˜ez-Beltra´n A, Mayhew AD, Page MJ, Ridao M, et al. The pharmacological and non-pharmacological treatment of attention deficit hyperactivity disorder in children and adolescents: protocol for a systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. Syst Rev 2015, 4: 19.

116. Best JR. Effects of physical activity on children’s executive function: Contributions of experimental research on aerobic exercise. Dev Rev 2010, 30: 331–351.

117. Salehinejad M, Nejati V. Cognition-engaging physical exercise for improving cognitive impairments in attention-deficit hyperactivity disorder: A behavioral medicine approach. Heart Mind 2019, 3: 73–76.

To może Ciebie zainteresować

Aby umówić się na wizytę diagnostyczną i wstępną sesję terapeutyczną, prosimy o kontakt telefoniczny lub mailowy.

+48 503 526 907

centrumneuroterapii@gmail.com

Zachodniopomorskie Centrum Neuroterapii

ul. 3 Maja 25-27, piętro II, gabinet 311.
70-215 Szczecin
NIP: 8522666280