Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym w leczeniu autyzmu

Terapia tDCS w leczeniu autyzmu

Streszczenie

Celem tego opracowania był przegląd dostępnych badań, które testują przezczaszkową stymulację prądem stałym (tDCS) w celu zmniejszenia objawów u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD). Autorzy przeprowadzili systematyczny przegląd zakresowy w medycznych bazach danych dla badań wykorzystujących tDCS u dzieci i młodzieży z ASD.

Odnaleziono pięć badań (dwa małe randomizowane, kontrolowane badania, jedno eksperymentalne, jedno quasi-eksperymentalne i jedno studium przypadku), w których opisano pozytywne skutki tDCS w redukcji objawów ASD. Projekt badań był bardzo zróżnicowany, a wielkość próby wahała się od 1 do 20 pacjentów.

Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym jest oceniana jako obiecujące narzędzie w leczeniu zaburzeń psychiatrycznych u dzieci. Wstępne dowody wykazują potencjalną przydatność tDCS w leczeniu ASD u dzieci i młodzieży. Sugerują wsparcie dla zmniejszenia nasilenia objawów i, zgodnie z raportami rodziców i obserwacjami klinicznymi, poprawy niektórych aspektów funkcji językowych. Dostępne dowody, chociaż wciąż niewystarczające, aby wskazać jednoznacznie pozytywny wpływ tDCS na poprawę objawów u dzieci i młodzieży z ASD, zachęcają do przeprowadzania na dużą skalę randomizowanych, podwójnie zaślepionych, kontrolowanych badań, z dłuższymi okresami obserwacji i jaśniejszymi neurobiologicznymi uzasadnieniami oceniającymi kliniczne znaczenie terapii tDCS w leczeniu ASD u dzieci.

Cały artykuł poświęcony skuteczności leczenia autyzmu ma 7 stron i jest dostępny do przeczytania w Centrum.

Wstęp

Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) to niepełnosprawność rozwojowa charakteryzująca się utrzymującymi się trudnościami w interakcji i komunikacji społecznej oraz ograniczonymi, powtarzającymi się zachowaniami, zainteresowaniami i czynnościami, które występują od wczesnego dzieciństwa i powodują znaczne upośledzenie codziennego funkcjonowania. Objawy i ich nasilenie są wyraźnie zróżnicowane. ASD dotyka około 1 na 68 dzieci w USA, stanowiąc znaczne obciążenie dla dotkniętych nim osób, ich rodzin i społeczeństwa. Na przykład Buescher i in. wykazali, że koszt życia osoby z ASD może wynieść 2,4 miliona dolarów (USA) i 1,5 miliona funtów (Wielka Brytania). Takie ustalenia wskazują na potrzebę opracowania interwencji skierowanych do młodszych grup wiekowych, nie tylko poprawiających indywidualne funkcjonowanie i samopoczucie, ale także ograniczających przyszłe wydatki. Typowe interwencje obejmują podejścia psychoedukacyjne / behawioralne oraz interwencje psychofarmakologiczne. Jednak skuteczność leczenia jest ograniczona, a dostępne terapie nie koncentrują się na odpowiedniej patofizjologii mózgu.

Istnieje wiele dowodów na atypową strukturę i funkcję mózgu w ASD, co sugeruje, że metody stymulacji mózgu mogą przynieść obiecujące wyniki. W niedawnym przeglądzie systematycznym i metaanalizie (Barahona-Correa i in., 2018) znaleziono 23 doniesienia o zastosowaniu powtarzalnej przezczaszkowej stymulacji magnetycznej (rTMS) w ASD, i stwierdzono, że rTMS może być przydatny w leczeniu niektórych upośledzeń związanych z ASD. Jednak w większości badań nie kontrolowano wpływu placebo, a schemat leczenia nie został dostatecznie zbadany.

Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym (tDCS) to kolejna nieinwazyjna metoda stymulacji mózgu, która jest bezpieczna i dobrze tolerowana, bez opisywanych poważnych zdarzeń niepożądanych. Technika polega na dostarczeniu prądu elektrycznego o niewielkim natężeniu (zwykle <3 mA) do mózgu za pomocą elektrod umieszczonych na skórze głowy. Prąd przechodzi przez skórę, tkankę podskórną, czaszkę i płyn mózgowo-rdzeniowy do istoty szarej. Prądy elektryczne o natężeniu 1 mA, o długości od 7 do 13 minut, mogą wywoływać efekty pobudzające (stymulacja anodowa) lub hamujące (stymulacja katodowa) na pobudliwość kory ruchowej. Mechanizmy działania polegają zwykle na ułatwianiu lub hamowaniu transmisji synaptycznej, poprzez zwiększanie lub zmniejszanie częstotliwości potencjałów czynnościowych w endogennym odpalaniu neuronów, i rzadziej, na generowanie potencjałów czynnościowych jako takich (jak w rTMS). W ostatnich latach tDCS było intensywnie badane jako metoda leczenia zaburzeń psychiatrycznych, w tym ASD.

Biorąc pod uwagę ciężar ASD, potrzebę skutecznego leczenia i obiecujące wyniki terapii tDCS, przeprowadziliśmy systematyczny przegląd badań w zakresie tDCS u dzieci z ASD. Przegląd ma na celu zmapowanie kluczowych koncepcji leżących u podstaw tego obszaru badań, zsyntetyzowanie dostępnych dowodów oraz zidentyfikowanie istniejących luk w literaturze. Jest to szczególnie przydatne w tematach z pojawiającymi się dowodami i heterogenicznymi projektami badawczymi, tak jak niniejsza kwestia. Ponadto, chociaż wykonano kilka kompleksowych przeglądów dotyczących stosowania tDCS u dzieci i młodzieży, nie opublikowano żadnego konkretnego przeglądu dotyczącego ASD.

Metoda

Dokonywaliśmy przeglądu systematycznego artykułów opisujących stosowanie tDCS u dzieci z ASD. Metodologia tego przeglądu została oparta na ramach zaproponowanych przez Arksey i O’Malley, a następnie rozwiniętych przez innych. Ponadto, zgodnie z sugestią Colquhouna i in. dotyczącą przeglądów, i z powodu faktu, że dany protokół jest w trakcie opracowywania i nie jest jeszcze dostępny, postępowaliśmy zgodnie z odpowiednimi aspektami Preferowanych Elementów Raportowania dla Protokołów Systematycznego Przeglądu i Metaanalizy.

Wyniki

Z 78 badań z piśmiennictwa 73 wykluczono, a pięć włączono do przeglądu. Projekt badania, wielkość próby, protokół stymulacji i główne wyniki każdego badania opisano w tabeli 1.

Pierwsze zidentyfikowane badanie zostało przeprowadzone przez Schneidera i Hoppa (2011), którzy sprawdzili, czy pojedyncza sesja 30 minut anodowego tDCS (2mA / 25m2) nad lewą grzbietowo-boczną korą przedczołową poprawi przyswajanie języka. Próba składała się z 10 dzieci (ośmiu mężczyzn) w średnim wieku 10 lat (zakres 6–21 lat; tylko jeden pacjent >17 lat). Diagnozę ASD ustalono na podstawie poprawionego wywiadu dotyczącego diagnozy autyzmu. Chociaż nie uwzględniono żadnego oznaczenia dotkliwości objawów, autorzy stwierdzili, że uczestnicy powinni mieć określone umiejętności prelingwistyczne, takie jak celowa komunikacja, świadomość sytuacyjna, kontakt wzrokowy, użycie pojedynczego / wielu słów lub zrozumienie prostych poleceń. Poziom przyswajania języka oceniano bezpośrednio przed sesją tDCS i po niej, za pomocą adaptacji Dwujęzycznego Testu Afazji (pierwotnie opracowanego do oceny upośledzenia różnych funkcji językowych u osób wcześniej dwujęzycznych). Nie zastosowano stymulacji pozorowanej. Autorzy odnotowali statystycznie istotny wzrost w wynikach składni (poprawa o 247%) i słownictwa (poprawa o 16%) między wartościami przed i po terapii. Jednak gdy poprawa składni pacjentów wahała się od 50% do 400%, u połowy nie odnotowano poprawy słownictwa (a pozostali poprawili się od 11% do 67%). Autorzy doszli do wniosku, że tDCS może stanowić ważną alternatywę leczenia trudności językowych w ASD, zwłaszcza w przyswajaniu składni.

Amatachaya i in. (2014) przeprowadzili randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane próbą pozorowaną badanie krzyżowe z udziałem 20 dzieci płci męskiej w wieku od 5 do 8 lat z rozpoznaniem łagodnego do umiarkowanego ASD (potwierdzone przez psychiatrę dziecięcego zgodnie z przeglądem klinicznym Podręcznika kryteriów diagnostyczno-statystycznych zaburzeń psychicznych, czwarte wydanie). Sesje anodowego (1mA / 35cm2) i pozorowanego tDCS miały miejsce przez pięć kolejnych dni, ze stymulacją prowadzoną przez 20 minut na lewej grzbietowo-bocznej korze przedczołowej (DLPFC). Oceny nasilenia objawów ASD i ogólnego funkcjonowania zostały przeprowadzone na początku badania i 1 tydzień później, i opierały się na ustrukturyzowanym raporcie klinicznym przy użyciu Skali Oceny Autyzmu Dziecięcego, Globalnej Skali Oceny Dzieci oraz raportu rodziców z Listą Kontrolną Leczenia Autyzmu (ATEC). Skala Clinical Global Impression – Improvement została również zastosowana 7 dni po leczeniu, aby ocenić ogólną poprawę objawów autyzmu. Chociaż nie było zmian w grupie z terapią pozorowaną (wartość wyjściowa w porównaniu z wartością po 7 dniach sesji), leczenie aktywne tDCS skutkowało złagodzeniem objawów. Stwierdzono statystycznie istotną poprawę nasilenia objawów ASD, zgodnie z punktacją Childhood Autism Rating Scale (7,9%) i ogólną punktacją ATEC (14% ogólna poprawa). W ramach ATEC odnotowano również znaczące zmniejszenie objawów w podskalach: Świadomość społeczna (12%), Świadomość sensoryczna i poznawcza (8,8%) oraz Problemy zdrowotne i behawioralne (27%), ale nie w Problemach językowych (<1%). Co więcej, 7 dni po sesji nastąpiła znaczna poprawa psychospołecznego funkcjonowania dzieci, ze wzrostem o 10% w Globalnej Skali Oceny Dzieci w stosunku do wartości wyjściowej. Nie podano informacji na temat poprawy na poziomie przedmiotowym dla miar ASD: Skali Oceny Autyzmu Dziecięcego lub ATEC. Jednak w odniesieniu do bardziej ogólnych miar funkcjonowania autorzy stwierdzili, że 90% dzieci w grupie z aktywnym tDCS (w porównaniu z 5% w grupie pozorowanej) poprawiło wyniki w skali Globalnej Skali Oceny Dzieci. Jeśli chodzi o wynik w skali Clinical Global Impression – Improvement, stwierdzono, że u 85% dzieci z grupy aktywnego tDCS doszło do „znacznej poprawy” (45%) lub „minimalnej poprawy” (40%), przy czym u tylko dwojga dzieci (10% ) sklasyfikowano „minimalnie pogorszenie”. Dla kontrastu, w grupie pozorowanej u 35% dzieci odnotowanoznaczną poprawę” (15%) lub „minimalną poprawę” (10%), a u 35% pogorszenie (10% „minimalnie pogorszenie” i 25% „znaczne pogorszenie”).

W kolejnym badaniu z wykorzystaniem tej samej próbki Amatachaya i in. (2015) ocenili wpływ anodowego tDCS na szczytową częstotliwość alfa (PAF) w odniesieniu do wyników w ATEC. Biorąc pod uwagę wcześniejsze dowody na zmniejszoną aktywność alfa u dzieci z ASD, autorzy postanowili zbadać, czy wzrost PAF wywołany tDCS może być związany ze złagodzeniem objawów. Projekt badania był również randomizowany, krzyżowy, podwójnie ślepy, kontrolowany próbą pozorowaną, ale razem podawano 1 mA (gąbki 35 cm2 nasączone solą fizjologiczną) na lewy DLPFC podczas jednej sesji (20 min). Autorzy odnotowali statystycznie istotny wzrost PAF (dane uzyskane głównie z elektrody F3) w okresie 24 godzin po aktywnym tDCS (6,4% wzrost PAF bezpośrednio po stymulacji i 7,3% wzrost po 24h). Różnice stały się nieistotne po 24 godzinach i nie były istotne w grupie pozorowanej. Co więcej, autorzy stwierdzili, że raport rodziców dotyczący poprawy objawów ASD (w szczególności obniżenia wyników ATEC w zakresie problemów społecznych, zdrowotnych i behawioralnych) był skorelowany ze zwiększonym PAF w grupie aktywnego tDCS (tj. wzrost PAF od wartości początkowej do bezpośrednio po stymulacji był związany z 26% redukcją problemów zdrowotnych i behawioralnych, podczas gdy wzrost PAF z wartości początkowejŚŚ do 24 godzin po interwencji był powiązany z 14% redukcją upośledzeń w skali społecznej). Nie znaleziono powiązań z pozostałymi wynikami ATEC (świadomość językowa, sensoryczna i poznawcza, wynik całkowity). Ogólnie, wyniki sugerują, że tDCS poprawia objawy ASD poprzez wzrost PAF. Żadne informacje dotyczące poziomu poprawy nie zostały dostarczone indywidualnie dla ATEC lub PAF.

Niedawno Gomez i in. (2017) badali 6-miesięczne wyniki tDCS i rTMS u 24 dzieci z łagodnym do umiarkowanego ASD w wieku od 5 do 13 lat. Diagnoza ASD została postawiona przez dwóch psychiatrów dziecięcych i dwóch specjalistów neuropediatrii na podstawie Podręcznika kryteriów diagnostyczno-statystycznych zaburzeń psychicznych, piąte wydanie. Było to badanie randomizowane i częściowe krzyżowe, w którym dzieciom w wieku do 10 lat (n = 18, 14 mężczyzn) podawano 20 20-minutowych sesji stymulacji katodowej (1 mA / 35 cm2) na lewym DLPFC (rTMS o niskiej częstotliwości zastosowano u dzieci w wieku od 11 do 13 lat). Nie zastosowano stymulacji pozorowanej. Objawy ASD oceniano na podstawie raportu rodziców, korzystając z Poprawionego wywiadu dotyczącego rozpoznania autyzmu, Lista kontrolna zachowań autyzmu oraz ATEC, po 1, 3 i 6 miesiącach po interwencji. Autorzy podali, że zarówno tDCS, jak i rTMS, statystycznie zmniejszyły objawy autystyczne w ciągu pierwszych 6 miesięcy po interwencji. Jeśli chodzi o wyniki w Poprawionym wywiadzie dotyczącym rozpoznania autyzmu, w stosunku do wartości wyjściowej (1 miesiąc przed interwencją), poprawa nasilenia objawów wyniosła około 26% po 1 miesiącu po interwencji, 32% po 3 miesiącach i 23% po 6 miesiącach. W przypadku Listy kontrolnej zachowań autyzmu poprawa wyniosła 19% w ocenie 1-miesięcznej, 25% po 3 miesiącach i ponownie 19% po 6 miesiącach. Wreszcie, wyniki ATEC były o 34% niższe po 1 miesiącu od zabiegu, o 45% niższe po 3 miesiącach i o 39% niższe po 6 miesiącach, w porównaniu do wartości wyjściowej. Jednak szczegółowe informacje statystyczne przedstawiono tylko dla porównań przedinterwencyjnych w porównaniu z 1 miesiącem po interwencji. Nie podano również żadnych informacji dotyczących poziomu poprawy dla każdego uczestnika w jakimkolwiek pomiarze ASD. Wreszcie autorzy stwierdzili, że zarówno tDCS, jak i rTMS, miały równoważną skuteczność, chociaż nie przeprowadzono formalnych porównań statystycznych.

W opisie przypadku Costanzo i in. (2015) opisano zastosowanie tDCS u 14-letniej kobiety z ASD i lekooporną katatonią, która występuje u 12% do 17% pacjentów z ASD. Stosowano dwadzieścia osiem sesji tDCS dziennie (obustronny czołowy anodowy lewy / katodowy prawy DLPFC), 1mA / 25cm2, z których każda trwała 20 minut. Objawy katatoniczne oceniano za pomocą Katatonia, Autism, Neuropsychiatric and Neuromovement Examination Rating Scale (18-punktowego, częściowo ustrukturyzowanego badania klinicznego) na początku badania oraz po 10, 20 i 28 sesjach, a także po 1 miesiącu obserwacji. Nastąpiło stopniowe zmniejszanie nasilenia katatonii w czasie, z około 30% redukcją objawów po zakończeniu 28. sesji i remisją podniecenia, grymasów, stereotypii, sztywności, impulsywności i odmowy jedzenia i picia. Poprawa była stabilna po 1 miesiącu obserwacji.

Ocena jakości

Żadne badanie nie przedstawiało dużej pewności dowodów, jedno badanie wykazało umiarkowaną pewność, jedno badanie przedstawiało średnią pewność, a inne przedstawiały niską pewność dowodów. Brak randomizacji oraz brak zaślepienia i grup kontrolnych były głównymi czynnikami związanymi z niskimi wynikami (tabela 1).

Tabela 1: Charakterystyka badań z wykorzystaniem tDCS u dzieci i młodzieży z ASD

Badanie

Projekt

Liczba pacjentów (zakres wieku), płeć

Protokół stymulacji

Kluczowe odkrycia

Randomizacja

Pozorowana

Zaślepienie

Stymulacja

Liczba sesji

Schneider i Hopp

Nie

Nie

Nie

10 (6–21); 8 mężczyzn

Anodowy lewy DLPFC 2mA przez 30min

1

Przed stymulacją vs bezpośrednio po stymulacji: ↑ 247% w ocenie składni

Amatachaya i in.

Tak (krzyżowa)

Tak

Tak (podwójne)

20 (5–8); tylko mężczyźni

Anodowy lewy DLPFC 1mA przez 20min

5 aktywnych i 5 pozorowanych

Przed stymulacją vs 7 dni po stymulacji: tDCS spowodował redukcję w objawach ASD i popraę funkcjonowania: ↓ 7.9% CARS ↓ 13.8% ATEC ↑ 10.4% CGAS

Amatachaya i in.

Tak (krzyżowa)

Tak

Tak (podwójne)

20 (5–8); tylko mężczyźni

Anodowy lewy DLPFC 1mA przez 20min

20

Przed stymulacją vs bezpośrednio po stymulacji: tDCS spowodował wzrost w PAF (↑ 6.4%) połączony ze spadkiem w ATEC Problemy z zachowaniem (↓ 26.1%) Przed stymulacją vs 24h po stymulacji: tDCS spowodował wzrost w PAF (↑ 7.3%) połączony ze spadkiem w ATEC Świadomość społeczna (↓ 14.4%)

Gomez i in.

Tak (częściowo krzyżowa)

Nie

Nie

18 (5–10); 14 mężczyźn

Katodowy lewy DLPFC 1mA przez 20min (rTMS dla pacjentów >10rż)

20

(tDCS lub rTMS) spowodował spadek objawów ASD: Przed stymulacją vs 1 mies. Po stymulacji: ↓ 26% ADI-R ↓ 19% ABC ↓ 34% ATEC,

Przed stymulacją vs 3 mies. Po stymulacji: ↓ 32% ADI-R ↓ 25% ABC ↓ 45% ATEC, Przed stymulacją vs 6 mies. Po stymulacji: ↓ 23% ADI-R ↓ 19% ABC ↓ 39% ATEC

Costanzo i in.

Nie (studium przypadku)

Nie (studium przypadku)

Nie (studium przypadku)

1 (14); kobieta

Anodowy lewy/ Katodowy prawy DLPFC 1mA przez 20min

28

Przed stymulacją vs po leczeniu : ↓ 30% spadek objawów katatonii (KANNER)

Dyskusja

Dokonaliśmy przeglądu pięciu badań oceniających stosowanie tDCS w ASD. Dowody dotyczące stosowania klinicznego są skąpe i dość niskiej jakości, jednak wyniki zachęcają do dalszych badań. Co ciekawe, badania z mniejszą liczbą sesji stymulacyjnych zwykle skupiały się na efektach natychmiastowych lub krótkoterminowych, podczas gdy te z bardziej rozbudowanymi protokołami badały efekty długotrwałe. Z klinicznego punktu widzenia w przyszłych badaniach należy podjąć próbę wyjaśnienia długoterminowego wpływu tDCS na redukcję objawów ASD oraz opracowania optymalnego protokołu i czasu trwania interwencji.

Chociaż mechanizmy działania tDCS nie są jeszcze w pełni poznane, technika ta może sprzyjać korygowaniu nietypowych wzorców funkcjonowania mózgu. Dowody wskazują na nieprawidłowy rozwój synaps i plastyczność mózgu w ASD, co może częściowo odpowiadać za zmiany społeczne, komunikacyjne i behawioralne charakteryzujące to zaburzenie. Co więcej, kilka doniesień wskazuje na nierównowagę pobudzająco-hamującą i zmienione obwody neuronalne w ASD, z tendencją do miejscowej hiperłączności, hipołączności dalekiego zasięgu i asymetrii prawej półkuli, zarówno pod względem struktury, jak i różnych sieci funkcjonalnych, w tym między innymi językowych. Dokładniej, zmieniona łączność funkcjonalna między czołowymi i innymi obszarami korowymi została również opisana jako możliwy mechanizm patofizjologii ASD. Pod tym względem badanie Amatachaya i in. zapewniło wstępne wsparcie dla możliwego wpływu tDCS na redukcję objawów poprzez normalizację lewego czołowego PAF.

Warto zauważyć, że we włączonych badaniach zastosowano różne montaże (anodowy lub katodowy na lewym DLPFC), które mogą odpowiadać za zmienność wyników i różne obserwowane efekty. Na przykład D’Urso i in. (2015) przeprowadzili stymulację katodową na lewym DLPFC i skutecznie złagodzili objawy u 8 na 10 dorosłych pacjentów z autyzmem i nadpobudliwością, aby zahamować teoretyczną nadmierną aktywność w tym regionie – to samo podejście zastosowali Gomez i in. (2017) Odwrotnie, Amatachaya i in. (2014, 2015) zdecydowali się na anodowy lewy DLPFC w swojej próbce, biorąc pod uwagę fakt, że lewa półkula jest hipoaktywna w autystycznym mózgu, podczas gdy Schneider i Hopp (2011) używali tego protokołu stymulacji do poprawy języka u pacjentów z minimalnymi zdolnościami werbalnymi, biorąc pod uwagę, że obszar Broca znajduje się na lewej półkuli. W tym miejscu należy przede wszystkim podkreślić, że w ostatnich badaniach (Yavari i in., 2018), zakwestionowano klasyczną koncepcję „pobudzania anodowego / hamowania katodowego”, i wykazano, że kierunek plastyczności jest również określany przez inne parametry (czas trwania sesji, intensywność, przerwy między sesjami), jednoczesne stosowanie farmakoterapii i cechy indywidualne. W związku z tym, wpływ tDCS anodowego i katodowego na lewy DLPFC należy bezpośrednio porównać w różnych próbkach autystycznych, zarówno ze względu na skuteczność, jak i ze względów bezpieczeństwa.

Kilka kwestii wymaga ostrożności i podkreśla pilną potrzebę dodatkowego dochodzenia. Po pierwsze, wysokie ryzyko błędu systematycznego w badaniach włączonych do niniejszego przeglądu nie pozwala na jednoznacznie pozytywne oszacowanie wpływu tDCS na ASD, co uzasadnia dalsze randomizowane kontrolowane badania w celu zbadania klinicznego znaczenia interwencji w tej populacji. Rzeczywiście, z pięciu badań uwzględnionych w tym przeglądzie, tylko dwa były randomizowanymi, podwójnie ślepymi, próbami kontrolnymi, i oba pochodziły z tego samego zespołu i korzystały z tej samej próby. Ponadto, ogólna próba ocenianych osób była bardzo ograniczona. Tylko cztery grupy zapewniły dostępne dowody; w związku z tym konieczna jest replikacja z dodatkowych niezależnych grup badawczych.

Dzieciom z autyzmem często przepisuje się leki psychiatryczne, które pomagają radzić sobie zwłaszcza z cięższymi objawami, a badania wskazują, że około 50% osób z ASD regularnie przyjmuje leki psychotropowe lub suplementy. Rzeczywiście, 25% próby przebadanej przez Amatachaya i in. (2014, 2015) rutynowo przyjmował rysperidon (75% nie przyjmowało żadnych leków). Costanzo i in. (2015) poinformowali, że badanemu pacjentowi przepisano promazynę, kwetiapinę i karbolit, podczas gdy Schneider i Hopp (2011) i Gomez i in. (2018) nie dostarczyli żadnych informacji dotyczących trwającego leczenia farmakologicznego. Wykazano, że zarówno pobudzające, jak i hamujące neuroprzekaźniki oddziałują z tDCS, powodując godne uwagi zmiany w stabilności kory mózgowej. W tym kontekście potrzebna jest dodatkowa ostrożność podczas projektowania badań skierowanych do dzieci i młodzieży, którym prawdopodobnie przepisano leczenie farmakologiczne w celu opanowania objawów. Przyszłe badania – najlepiej randomizowane, kontrolowane próbą pozorowaną – powinny zatem przedstawiać dane na temat jednoczesnego leczenia farmakologicznego.

Biorąc pod uwagę potrzebę starannie zaprojektowanych badań badających potencjał terapeutyczny tDCS u dzieci i młodzieży z ASD, przyszłe badania powinny uwzględniać zalecenia i parametry bezpieczeństwa wynikające z wcześniejszych prac. W niedawnym przeglądzie dotyczącym stosowania tDCS u dzieci i młodzieży Krishnan i in. (2015) poinformowali, że najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi były zaczerwienienie, mrowienie i swędzenie – głównie w miejscach pod elektrodami i na początku stymulacji. Autorzy zalecają zachowanie szczególnej ostrożności, aby uniknąć dyskomfortu, zwłaszcza jeśli chodzi o stężenie elektrolityczne zastosowanego roztworu soli. W większości badań stosuje się powszechnie dostępny 0,9% roztwór NaCl, który przy 154 mmol / L jest nieco powyżej okna stężeń dla optymalnego komfortu określonego dla dorosłych (15–140 mmol / L). Biorąc pod uwagę większą wrażliwość skóry dzieci, wskazane może być zmniejszenie stężenia, aby uniknąć dyskomfortu lub ewentualnych uszkodzeń podczas stymulacji. Ponadto, pamiętając, że informacje dotyczące niekorzystnych skutków tDCS u dzieci są wciąż skąpe, kilku autorów zaleca ciągłe monitorowanie skóry pod elektrodą. W celu wyjaśnienia bezpieczeństwa, działań niepożądanych i tolerancji tDCS u dzieci i młodzieży Ciechanski i Kirton (2016) sugerują, że badania tDCS powinny podawać rodzaj, czas trwania i nasilenie (łagodne, umiarkowane, ciężkie) działań niepożądanych, oraz odsetek uczestników zgłaszających takie zdarzenia. Wreszcie, mimo że ostatnie przeglądy dotyczące tDCS uznają tę terapię za bezpieczną, większość dowodów pochodzi z badań na dorosłych.

Wnioski

Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym jest oceniana jako obiecujące narzędzie w leczeniu zaburzeń psychiatrycznych u dzieci. Dostępne dowody, chociaż wciąż niewystarczające, aby wskazać jednoznacznie pozytywny wpływ tDCS na poprawę objawów u dzieci i młodzieży z ASD, zachęcają do przeprowadzania na dużą skalę randomizowanych, podwójnie zaślepionych, kontrolowanych badań, z dłuższymi okresami obserwacji i jaśniejszymi neurobiologicznymi uzasadnieniami oceniającymi kliniczne znaczenie terapii tDCS w leczeniu ASD u dzieci.

Opracowano na podstawie: Brunoni A, Osório A., „Transcranial direct current stimulation in children with autismspectrum disorder: a systematic scoping review”.

Bibliografia:

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Health Disorders. 5th edn. Washington, DC: American Psychiatric Publishing, 2013.

2. Volkmar FR, McPartland JC. From Kanner to DSM-5: autism as an evolving diagnostic concept. Annu Rev Clin Psychol 2014; 10: 193–212.

3. Developmental Disabilities Monitoring Network Surveillance Year 2010 Principal Investigators; Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Prevalence of autism spectrum disorder among children aged 8 years – autism and developmental disabilities monitoring network, 11 sites, United States, 2010. MMWR Surveill Summ 2014; 63: 1–21.

4. Buescher AV, Cidav Z, Knapp M, Mandell DS. Costs of autism spectrum disorders in the United Kingdom and the United States. JAMA Pediatr 2014; 168: 721–8.

5. Francis K. Autism interventions: a critical update. Dev Med Child Neurol 2005; 47: 493–9.

6. MacMaster FP, Sembo M, Ma K, Croarkin P. Brain stimulation in childhood mental health: therapeutic applications. In: Kinton A, Gilbery DL, editors. Pediatric Brain Stimulation. London: Elsevier, 2016: 321–44.

7. Cardinale RC, Shih P, Fishman I, Ford LM, Muller € RA. Pervasive rightward asymmetry shifts of functional networks in autism spectrum disorder. JAMA Psychiatry 2013; 70: 975–82.

8. Pascual-Leone A, Freitas C, Oberman L, et al. Characterizing brain cortical plasticity and network dynamics across the age-span in health and disease with TMSEEG and TMS-fMRI. Brain Topogr 2011; 24: 302–15.

9. Verhoeven JS, De Cock P, Lagae L, Sunaert S. Neuroimaging of autism. Neuroradiology 2010; 52: 3–14.

10. Barahona-Correa JB, Velosa A, Chainho A, Lopes R, Oliveira-Maia AJ. Repetitive transcranial magnetic stimulation for treatment of autism spectrum disorder: a systematic review and meta-analysis. Front Integr Neurosci 2018; 12: 27.

11. Bikson M, Grossman P, Thomas C, et al. Safety of transcranial direct current stimulation: evidence based update 2016. Brain Stimul 2016; 9: 641–61.

12. Antal A, Alekseichuk I, Bikson M, et al. Low intensity transcranial electric stimulation: safety, ethical, legal regulatory and application guidelines. Clin Neurophysiol 2017; 128: 1774–809.

13. Nitsche MA, Paulus W. Excitability changes induced in the human motor cortex by weak transcranial direct current stimulation. J Physiol 2000; 527: 633–9.

14. Nitsche MA, Fricke K, Henschke U, et al. Pharmacological modulation of cortical excitability shifts induced by transcranial direct current stimulation in humans. J Physiol 2003; 553: 293–301.

15. Woods AJ, Antal A, Bikson M, et al. A technical guide to tDCS, and related non-invasive brain stimulation tools. Clin Neurophysiol 2016; 127: 1031–48.

16. Tortella G, Casati R, Aparicio LV, et al. Transcranial direct current stimulation in psychiatric disorders. World J Psychiatry 2015; 5: 88–102.

17. D’Urso G, Ferrucci R, Bruzzese D, et al. Transcranial direct current stimulation for autistic disorder. Biol Psychiatry 2014; 76: e5–6.

18. Van Steenburgh JJ, Varvaris M, Schretlen DJ, Vannorsdall TD, Gordon B. Balanced bifrontal transcranial direct current stimulation enhances working memory in adults with high-functioning autism: a sham-controlled crossover study. Mol Autism 2017; 8: 40.

19. Arksey H, O’Malley L. Scoping studies: towards a methodological framework. Int J Soc Res Methodol 2005; 8: 19–32.

20. Colquhoun HL, Levac D, O’Brien KK, et al. Scoping reviews: time for clarity in definition, methods, and reporting. J Clin Epidemiol 2014; 67: 1291–4.

21. Peters MD, Godfrey CM, Khalil H, McInerney P, Parker D, Soares CB. Guidance for conducting systematic scoping reviews. Int J Evid Based Healthc 2015; 13: 141–6.

22. Muszkat D, Polanczyk GV, Dias TG, Brunoni AR. Transcranial direct current stimulation in child and adolescent psychiatry. J Child Adolesc Psychopharmacol 2016; 26: 590–7.

23. Palm U, Segmiller FM, Epple AN, et al. Transcranial direct current stimulation in children and adolescents: a comprehensive review. J Neural Transm 2016; 123: 1219–34.

24. Daudt HM, van Mossel C, Scott SJ. Enhancing the scoping study methodology: a large, inter-professional team’s experience with Arksey and O’Malley’s framework. BMC Med Res Methodol 2013; 13: 48.

25. Levac D, Colquhoun H, O’Brien KK. Scoping studies: advancing the methodology. Implement Sci 2010; 5: 69.

26. Moher D, Liberati A, Tetzlaff J, Altman DG, PRISMA Group. Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: the PRISMA statement. PLoS Med 2009; 6: e1000097.

27. Dijkers M. What is a scoping review? [Internet]. KT Update, Center on Knowledge Translation for Disability and Rehabilitation Research, 2015. http://ktdrr.org/pro ducts/update/v4n1/ (accessed 1 September 2018).

28. Guyatt GH, Oxman AD, Vist GE, et al. GRADE: an emerging consensus on rating quality of evidence and strength of recommendations. BMJ 2008; 336: 924–6.

29. Amatachaya A, Auvichayapat N, Patjanasoontorn N, et al. Effect of anodal transcranial direct current stimulation on autism: a randomized double-blind crossover trial. Behav Neurol 2014; 2014: 173073.

30. Amatachaya A, Jensen MP, Patjanasoontorn N, et al. The short-term effects of transcranial direct current stimulation on electroencephalography in children with autism: a randomized crossover controlled trial. Behav Neurol 2015; 2015: 928631.

31. Costanzo F, Menghini D, Casula L, et al. Transcranial direct current stimulation treatment in an adolescent with autism and drug-resistant catatonia. Brain Stimul 2015; 8: 1233–5.

32. Gomez L, Vidal B, Maragoto C, et al. Non-invasive brain stimulation for children with autism spectrum disorders: a short-term outcome study. Behav Sci 2017; 7: E63.

33. Schneider HD, Hopp JP. The use of the Bilingual Aphasia Test for assessment and transcranial direct current stimulation to modulate language acquisition in minimally verbal children with autism. Clin Linguist Phon 2011; 25: 640–54.

34. Cantor DS, Thatcher RW, Hrybyk M, Kaye H. Computerized EEG analyses of autistic children. J Autism Dev Disord 1986; 16: 169–87.

35. Chan AS, Sze SL, Cheung MC. Quantitative electroencephalographic profiles for children with autistic spectrum disorder. Neuropsychology 2007; 21: 74–81.

36. Billstedt E, Gillberg IC, Gillberg C. Autism after adolescence: population-based 13-to 22-year follow-up study of 120 individuals with autism diagnosed in childhood. J Autism Dev Disord 2005; 35: 351–60.

37. Wing L, Shah A. Catatonia in autistic spectrum disorders. Br J Psychiatry 2000; 176: 357–62.

38. Uzunova G, Pallanti S, Hollander E. Excitatory/inhibitory imbalance in autism spectrum disorders: implications for interventions and therapeutics. World J Biol Psychiatry 2016; 17: 174–86.

39. Rubenstein JL, Merzenich MM. Model of autism: increased ratio of excitation/inhibition in key neural systems. Genes Brain Behav 2003; 2: 255–67.

40. Courchesne E, Pierce K. Why the frontal cortex in autism might be talking only to itself: local over-connectivity but long-distance disconnection. Curr Opin Neurobiol 2005; 15: 225–30.

41. Peters JM, Taquet M, Vega C, et al. Brain functional networks in syndromic and non-syndromic autism: a graph theoretical study of EEG connectivity. BMC Med 2013; 11: 54.

42. Tye C, Bolton P. Neural connectivity abnormalities in autism: insights from the Tuberous Sclerosis model. BMC Med 2013; 11: 55.

43. Herbert MR, Ziegler DA, Deutsch CK, et al. Brain asymmetries in autism and developmental language disorder: a nested whole-brain analysis. Brain 2004; 128: 213–26.

44. Kleinhans NM, Muller RA, Cohen DN, Courchesne € E. Atypical functional lateralization of language in autism spectrum disorders. Brain Res 2008; 1221: 115– 25.

45. Duffy FH, Als H. A stable pattern of EEG spectral coherence distinguishes children with autism from neuro-typical controls-a large case control study. BMC Med 2012; 10: 64.

46. D’Urso G, Bruzzese D, Ferrucci R, et al. Transcranial direct current stimulation for hyperactivity and noncompliance in autistic disorder. World J Biol Psychiatry 2015; 16: 361–6.

47. Yavari F, Jamil A, Samani MM, Vidor LP, Nitsche MA. Basic and functional effects of transcranial Electrical Stimulation (tES) – an introduction. Neurosci Biobehav Rev 2018; 85: 81–92.

48. Aman M, Rettiganti M, Nagaraja HN, et al. Tolerability, safety, and benefits of risperidone in children and adolescents with autism: 21-month follow-up after 8-week placebo-controlled trial. J Child Adolesc Psychopharmacol 2015; 25: 482–93.

49. McLaren ME, Nissim NR, Woods AJ. The effects of medication use in transcranial direct current stimulation: a brief review. Brain Stimul 2018; 11: 52–8.

50. Ciechanski P, Kirton A. Transcranial direct-current stimulation (tDCS): principles and emerging applications in children. In: Kinton A, Gilbery DL, editors. Pediatric Brain Stimulation. London: Elsevier, 2016: 85–115.

51. Krishnan C, Santos L, Peterson MD, Ehinger M. Safety of noninvasive brain stimulation in children and adolescents. Brain Stimul 2015; 8: 76–87.

52. Dundas JE, Thickbroom GW, Mastaglia FL. Perception of comfort during transcranial DC stimulation: effect of NaCl solution concentration applied to sponge electrodes. Clin Neurophysiol 2007; 118: 1166–70.

To może Ciebie zainteresować

Aby umówić się na wizytę diagnostyczną i wstępną sesję terapeutyczną, prosimy o kontakt telefoniczny lub mailowy.

+48 503 526 907

centrumneuroterapii@gmail.com

Zachodniopomorskie Centrum Neuroterapii

ul. 3 Maja 25-27, piętro II, gabinet 311.
70-215 Szczecin
NIP: 8522666280