TDCS i depresja

TDCS i depresja

             Chociaż przeciwdepresyjne mechanizmy działania przezczaszkowej stymulacji prądem stałym są nadal nieuchwytne, przypuszcza się, że tDCS działa poprzez hamowanie lub wzmacnianie aktywności szlaków zaangażowanych w patofizjologię w zaburzeniu depresyjnym. Grzbietowo-boczna kora przedczołowa (DLPFC) jest ważnym miejscem dysfunkcji w depresji, głównie z powodu lewej niedoczynności i prawej nadczynności[1]. Badania neuroobrazowe pokazują również zmiany strukturalne w obwodach czołowych, zakrętów obręczy i prążkowia (FCS)[2]. Brak równowagi między korową i podkorową aktywnością mózgu może również mieć wpływ na patofizjologię poważnych zaburzeń depresyjnych. Odpowiedź na fluoksetynę była związana z wyraźnym zmniejszeniem miejscowego przepływu krwi w mózgu, a także ze zmianami w dolnych częściach układu limbicznego i korowego, co zmierzono za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej[3]. Inne obszary mózgu, takie jak ciało migdałowate i hipokamp, mają mniejszą objętość u pacjentów z depresją w porównaniu z grupą kontrolną[4][5]. Ponadto badania funkcjonalne wskazują na wysoki poziom aktywności w korze przedczołowo-przyśrodkowej (vmPFC) i niski poziom w grzbietowo-bocznej korze przedczołowej. Ponadto pacjenci z depresją wykazują mniejszą pobudliwość w lewej korze ruchowej[6], w lewej półkuli[7] i wyższą aktywność mózgu w korze prawej[8].

Przypuszczalnie tDCS działa poprzez zwiększenie pobudliwości korowej i neuroplastyczności w grzbietowo-bocznej korze przedczołowej, przywracając w ten sposób normalną aktywność tego obszaru mózgu. Na przykład wykazano, że tDCS poprawia przetwarzanie afektywne i poznawcze u pacjentów z depresją – ponieważ grzbietowo-boczna kora przedczołowa bierze udział w takim przetwarzaniu w depresji, odkrycia te sugerują, że tDCS moduluje aktywność tego obszaru[9][10][11].

Hipoteza neurotrofiny dotycząca depresji stwierdza, że stan depresyjny jest związany ze zmniejszoną ekspresją kilku neurotrofin związanych z neuroplastycznością, takich jak czynnik neurotroficzny pochodzenia mózgowego (BDNF)[12]. BDNF jest neurotrofiną związaną z przeżyciem neuronów, sygnalizacją synaptyczną i konsolidacją synaptyczną[13]; jest również związana z późną fazą długotrwałego wzmocnienia synaptycznego(LTP), właściwością neuronów polegającą na ciągłym zwiększaniu siły synaptycznej[14]. Wykazano na przykład, że ciało migdałowate pacjentów z zaburzeniem depresyjnym wykazuje utratę objętości krwi, która zwiększa się po leczeniu przeciwdepresyjnym[15]. Stąd też hipoteza neurotrofinowa dotycząca depresji stwierdza również, że złagodzeniu objawów depresyjnych towarzyszy wzrost neuroplastyczności. Na przykład obwodowe poziomy BDNF wzrastają po skutecznym leczeniu. Zatem inny mechanizm działania tDCS w depresji może wzmacniać LTP, podobnie jak plastyczność. Na przykład Fritsch i in. (2010) wykazali, że stymulacja prądem stałym promowała plastyczność synaptyczną zależną od BDNF u myszy, a Antal i in. (2010) wykazali, że polimorfizmy genu BDNF wpływają na plastyczność indukowaną przez tDCS[16][17]. Jednak wyniki dotyczące pacjentów z depresją były mieszane. Chociaż jedno badanie wykazało, że pacjenci z depresją wykazywali zwiększoną neuroplastyczność kory ruchowej po otrzymaniu tDCS[18], dwa badania wykazały, że poziomy BDNF we krwi u pacjentów z depresją nie wzrosły po leczeniu tDCS[19].

System 5-HT może być również zaangażowany w działanie przeciwdepresyjne tDCS. Jedno z badań wykazało, że polimorfizm genetyczny transportera serotoniny (SLC6A4), który koduje presynaptyczny transporter wychwytu zwrotnego serotoniny (SERT), przewiduje skuteczność przeciwdepresyjnego tDCS. Ten polimorfizm charakteryzuje się funkcjonalnym polimorfizmem insercji / delecji 44 pz (5HTTLPR) w regionie promotora[20]. Krótki allel (s) ma związek z niższą utylizacją i funkcją SERT w porównaniu z jego długą formą (l). Osoby z allelami s wykazują gorszą odpowiedź kliniczną na serotoninergiczne leki przeciwdepresyjne, ponieważ działają one na SERT, a zatem będą mniej skuteczne w przypadku niedoczynnego transportera[21]. W naszym badaniu, przy użyciu próbki z depresją SELECT-TDCS, stwierdziliśmy, że długie homozygoty wykazywały większą poprawę w porównaniu z aktywnymi i pozorowanymi tDCS, ale nie u nosicieli krótkich alleli (tj. ten sam wzorzec odpowiedzi zwykle identyfikowany w serotonergicznych lekach przeciwdepresyjnych)[22]. W rzeczywistości działanie przeciwdepresyjne tDCS wydaje się obejmować układ serotoninergiczny, jak wykazano w badaniach farmakologicznych Nitsche i wsp. (2009a, b, c) oraz Kuo i in. (2015)[23][24][25][26], którzy stwierdzili, że efekty zwiększające pobudliwość anodowego tDCS zostały wzmocnione citalopramem, podczas gdy efekty katodowe zmniejszające pobudliwość zostały odwrócone – prowadząc w rzeczywistości do efektów zwiększających pobudliwość. Następnie w badaniu klinicznym SELECT wykazano dowód słuszności koncepcji, w którym wykazano, że sertralina wzmacnia działanie przeciwdepresyjne tDCS[27][28].

Dopamina może również mieć znaczenie dla mechanizmów przeciwdepresyjnych tDCS, biorąc pod uwagę, że stosowanie agonistów i antagonistów dopaminy modyfikuje pobudliwość korową wywołaną przez tDCS[29][30]. Ponadto wykazano, że polimorfizmy genetyczne katecholo-o-metylotransferazy (COMT, enzymu rozkładającego katecholaminy, takie jak dopamina) wpływają na działanie tDCS na funkcje wykonawcze i hamowanie odpowiedzi u zdrowych ochotników[31][32]. Jednak polimorfizmów COMT nie oceniano u pacjentów z depresją, otrzymujących tDCS.

Z drugiej strony nie ma jak dotąd dowodów na to, że tDCS wywołuje jakiekolwiek specyficzne zmiany w obwodowych biomarkerach, które są związane z patofizjologią zaburzeń depresyjnych. Na przykład w depresji obserwuje się zmniejszoną zmienność rytmu serca (HRV), która odzwierciedla dysfunkcję autonomiczną (obniżony ton nerwu błędnego)[33], chociaż poziomy HRV nie zmieniają się po leczeniu tDCS[34]. Co więcej, w depresji stwierdzono obniżone poziomy neurotropowego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF), co sugeruje, że depresja jest związana ze zmniejszoną neuroplastycznością („hipoteza neurotrofiny depresji”), a poziomy BDNF wzrastają po leczeniu farmakoterapią, ale nie po tDCS – zaobserwowano to również dla neurotrofin innych niż BDNF[35][36]. Jedną z możliwości wystąpienia tych negatywnych wyników jest to, że skutki tDCS są ograniczone do mózgu i nie wywierają żadnego lub minimalnego wpływu na aktywność obwodową. Niemniej jednak do tej pory nie jest dostępny żaden biomarker obwodowy związany ze skutecznością tDCS w przypadku depresji.

Dowody kliniczne

Do tej pory opublikowano co najmniej 8 otwartych badań klinicznych i 11 randomizowanych badań klinicznych z zastosowaniem tDCS w leczeniu depresji. Protokoły leczenia są różne w różnych badaniach: aktualna stosowana dawka wynosiła od 1 do 2 mA; liczba sesji od 5 do 15; przerwa między sesjami od co dwa dni do dwóch razy dziennie; umiejscowienie katody pomiędzy prawym DLPFC i obszarem nadoczodołowym. Niemniej jednak lewe DLPFC było miejscem przyczepienia anody w praktycznie wszystkich badaniach, co odzwierciedla uzasadnienie zastosowania elektrody (anody) zwiększającej pobudliwość  na obszarze hipoaktywnym.

Niektóre otwarte badania dostarczyły ważnych odkryć, które były dalej badane w randomizowanych, kontrolowanych próbach, a w szczególności dostarczyły informacji, że tDCS i SSRI mogą mieć taką samą skuteczność[37], oraz że działanie tDCS może być wzmocnione lekami przeciwdepresyjnymi i zmniejszone przez benzodiazepiny[38][39].

Fregni i in. (2006) w pierwszym nowoczesnym, kontrolowanym próbą pozorną, randomizowanym badaniu klinicznym stwierdzili istotny spadek skali depresji po 5 dniach aktywnej stymulacji, przy średnim zmniejszeniu wyników depresji o 60–70% w grupie z aktywnym tDCS w porównaniu z wynikami początkowymi[40]. Natomiast poprawa w grupie placebo wyniosła tylko 10–30%. Podobne wyniki uzyskano w kolejnym badaniu z udziałem 18 pacjentów bez leków przeciwdepresyjnych z nawracającymi epizodami dużej depresji po 5 dniach aktywnego tDCS z udziałem 18 pacjentów[41]. Boggio i in. (2008) zrekrutowali 40 pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej depresją, oceniając poprawę depresji natychmiast po 10 kolejnych dniach stymulacji i 30 dni później. Tylko przedczołowe, ale nie potyliczne lub pozorowane tDCS znacznie zmniejszyły objawy depresji, a efekty utrzymywały się po 30 dniach obserwacji[42].

Po tych początkowych pozytywnych wynikach inne badania wykazały negatywne wyniki. Loo i wsp. (2010, 2012) zrekrutowali 40 pacjentów do terapii tDCS  kontra tDCS pozorowanej i nie znaleźli znaczących różnic między tymi grupami[43][44]. Palm i in. (2012, 2013, 2016) zrekrutowali 22 pacjentów z depresją i zrandomizowali ich do otrzymywania stymulacji 1 mA, stymulacji 2 mA lub pozorowanej tDCS w projekcie naprzemiennym. Aktywny i placebo tDCS stosowano przez 2 tygodnie, ale nie stwierdzono różnic w poprawie depresji[45][46][47]. Wreszcie Blumberger i wsp. (2012) nie znaleźli istotnych różnic między aktywnym a pozorowanym tDCS w próbie 24 wysoce opornych na leczenie pacjentów[48].

Następnie większe badania wykazały, że tDCS jest skutecznym sposobem leczenia depresji. Loo i in. (2010, 2012) zrandomizowali 64 pacjentów do grupy otrzymującej aktywne lub pozorowane tDCS (2 mA, 15 sesji w ciągu 3 tygodni), po czym nastąpiła 3-tygodniowa otwarta, aktywna faza leczenia. Oceniono nastrój i efekty neuropsychologiczne. Istniała znacznie większa poprawa nastroju po leczeniu aktywnym niż pozorowanym[49][50]. To badanie wykazało również, że uwaga i pamięć robocza poprawiły się po jednej sesji aktywnego, ale nie pozorowanego tDCS. Po 3–6 tygodniach aktywnej stymulacji nie stwierdzono pogorszenia funkcjonowania neuropsychologicznego. Brunoni i in. (2011b, 2013d) zakwalifikowali 120 pacjentów wolnych od leków przeciwdepresyjnych z umiarkowaną i ciężką depresją, którzy zostali losowo przydzieleni do czterech grup (schemat 2 × 2): pozorowane tDCS i pigułka placebo, pozorowane tDCS i sertralina, aktywne tDCS i placebo oraz aktywne tDCS i sertralina (nazwa badania brzmiała „Sertralina vs. terapia prądem elektrycznym w leczeniu depresji Clinical Trial – SELECT-TDCS”; projekt badania jest opisany w (Valiengo i in. 2013))[51]. Parametry tDCS wynosiły 2 mA na 30 min / dzień, przez 2 tygodnie i 2 dodatkowe sesje tDCS co drugi tydzień do 6 tygodnia (punkt końcowy badania); ustalono dawkę sertraliny (50 mg / dzień). Główne ustalenia były następujące: (1) skojarzona tDCS / sertralina była znacznie bardziej skuteczna niż inne grupy terapeutyczne w zmniejszaniu objawów depresji; (2) skuteczność tDCS i sertraliny nie różniła się; (3) aktywny tDCS w monoterapii był również skuteczniejszy niż grupa placebo[52][53].

W 2014 r. w dwóch randomizowanych badaniach z kontrolą pozorowaną oceniano skuteczność tDCS w połączeniu z terapią kontroli poznawczej (CCT), interwencją mającą na celu zwiększenie aktywności kory przedczołowej poprzez zadania pamięci roboczej (w obu przypadkach dostosowana wersja Paced Serial Task, PASAT). Segrave i in. (2013) zakwalifikowali 27 pacjentów do otrzymywania tDCS i CCT, pozorowanego tDCS i CCT oraz pozorowanego CCT i tDCS (2 mA, 5 sesji). Wszystkie terapie prowadziły do zmniejszenia nasilenia depresji po 5 sesjach tDCS, ale tylko połączone leczenie tDCS / CCT skutkowało trwałą odpowiedzią przeciwdepresyjną w 4 tygodniu[54]. W przeciwieństwie do tego Brunoni i wsp. (2014) losowo przydzielili 37 uczestników do grupy otrzymującej pozorowane tDCS i CCT lub aktywne tDCS i CCT (2 mA, 10 sesji) i stwierdzili podobną poprawę działania przeciwdepresyjnego w obu grupach. Jednak dalsza analiza wykazała, że u starszych pacjentów, ci, którzy uzyskali większą poprawę w wykonywaniu zadań CCT, również mieli większą poprawę działania przeciwdepresyjnego przy aktywnym tDCS[55].

Ostatnim opublikowanym dotychczas badaniem randomizowanym i kontrolowanym było badanie II fazy, w którym 24 pacjentów z depresją oporną na escitalopram losowo przydzielono do dwóch codziennych sesji tDCS przez 5 dni w odstępie czasu między sesjami wynoszącymi 2 godziny (2 mA, 10 sesji w ciągu 1 tygodnia). W tym badaniu tDCS nie wywoływał klinicznie istotnego działania przeciwdepresyjnego w grupach aktywnej i pozorowanej stymulacji w punkcie końcowym[56].

Niedawna metaanaliza obejmująca 393 pacjentów i 10 badań wykazała, że tDCS była bardziej skuteczna niż stymulacja pozorowana, biorąc pod uwagę wyniki ciągłe, ale nie kategoryczne (tj. odpowiedź i remisję), co sugeruje, że nadal potrzebne są większe badania w celu oceny skuteczności tDCS. Niedawno przeprowadzono również metaanalizę indywidualnych danych pacjenta w celu dalszej oceny skuteczności i zidentyfikowania czynników prognostycznych odpowiedzi, łącząc dane z sześciu randomizowanych badań kontrolowanych grupą pozorną, w których uczestniczyło 289 pacjentów. Aktywny tDCS był znacznie lepszy od pozorowanego we wszystkich wynikach. Oporna na leczenie depresja i wyższe „dawki” tDCS były odpowiednio ujemnie i dodatnio związane ze skutecznością tDCS[57].

Niekorzystne skutki zastosowania terapii tDCS w leczeniu depresji

Częstość i intensywność działań niepożądanych obserwowanych w wyżej wymienionych badaniach były podobne do tych zgłaszanych przy stosowaniu tDCS w innych kontekstach; należy jednak omówić kwestię hipomanii / manii wyłaniającej się z leczenia (TEM). Istnieją cztery niezależne opisy przypadków w literaturze i niektóre opisy TEM w randomizowanych, kontrolowanych próbach [58][59][60][61][62]. Większość z tych epizodów ustępowała samoistnie, po kilku dniach od odstawienia tDCS lub po niewielkim dostosowaniu dawki / wprowadzeniu nowej farmakoterapii, chociaż jeden z nich był pełnowymiarowym epizodem manii z objawami psychotycznymi[63][64]. Trudno jest oszacować dokładną częstotliwość tego niekorzystnego skutku, a nawet jeśli jest on bezpośrednio spowodowany przez tDCS lub czy opisy przypadków stanowią przypadkowe zdarzenie, które wystąpiło przypadkowo z powtarzającymi się sesjami tDCS. Dlatego te same zalecenia dotyczące opieki nad pacjentami z depresją obowiązują również podczas stosowania tDCS jako leku przeciwdepresyjnego – tj. uważna obserwacja wyników klinicznych pacjentów podczas leczenia klinicznego. Ponadto, pacjenci powinni być dokładnie oceniani pod kątem historii choroby afektywnej dwubiegunowej i historii przejścia do manii po wcześniejszym leczeniu przeciwdepresyjnym, ponieważ czynniki te mogą wskazywać na większe ryzyko zmiany maniakalnej w przypadku tDCS. U tych pacjentów należy rozważyć jednoczesne leczenie lekami stabilizującymi nastrój podczas tDCS. Niemniej jednak należy podkreślić, że stabilizatory nastroju będące blokerami kanałów sodowych i / lub wapniowych (takie jak niektóre leki przeciwdrgawkowe) mogą znosić przynajmniej niektóre fizjologiczne efekty tDCS, ponieważ wykazano, że blokowanie bramkowanych napięciem kanałów sodowych i wapniowych zmniejsza pobudliwość, którą wzmacnia anodowy tDCS na korę motoryczną[65]. Ponadto stwierdzono, że leki przeciwpsychotyczne (również powszechnie stosowane w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej) o wysokim powinowactwie do receptora dopaminergicznego D2 zmniejszały, w porównaniu z lekami przeciwpsychotycznymi o niskim powinowactwie do receptora D2, skuteczność tDCS w leczeniu objawów schizofrenii[66]. Dane te potwierdzają potrzebę badań oceniających bezpieczeństwo i skuteczność tDCS u pacjentów z depresją w przebiegu choroby dwubiegunowej.

 

[1]Mayberg, H. S., Brannan, S. K., Tekell, J. L., Silva, J. A., Mahurin, R. K., McGinnis, S., & Jerabek, P. A. (2000). Regional metabolic effects of fluoxetine in major depression: Serial changes and relationship to clinical response. Biological Psychiatry, 48(8), 830–843.
[2]Bora, E., Fornito, A., Pantelis, C., & Yucel, M. (2012). Gray matter abnormalities in major depressive disorder: A meta-analysis of voxel based morphometry studies. Journal of Affective Disorders, 138(1–2), 9–18.
[3]Mayberg, H. S., Brannan, S. K., Tekell, J. L., Silva, J. A., Mahurin, R. K., McGinnis, S., & Jerabek, P. A. (2000), op. cit.
[4]Campbell, S., & Macqueen, G. (2004). The role of the hippocampus in the pathophysiology of major depression. Journal of Psychiatry & Neuroscience, 29(6), 417–426.
[5]Hamilton, J. P., Siemer, M., & Gotlib, I. H. (2008b). Amygdala volume in major depressive disorder: A meta-analysis of magnetic resonance imaging studies. Molecular Psychiatry, 13(11), 993–1000.
[6]Maeda, F., Keenan, J. P., & Pascual-Leone, A. (2000). Interhemispheric asymmetry of motor cortical excitability in major depression as measured by transcranial magnetic stimulation. The British Journal of Psychiatry, 177, 169–173.
[7]Bajwa, S., Bermpohl, F., Rigonatti, S. P., Pascual-Leone, A., Boggio, P. S., & Fregni, F. (2008). Impaired interhemispheric interactions in patients with major depression. The Journal of Nervous and Mental Disease, 196(9), 671–677.
[8]Janocha, A., Pilecki, W., Bolanowski, M., Malyszczak, K., Salomon, E., Laszki-Szczachor, K., Sobieszczanska, M. (2009). Interhemispheric cerebral asymmetry detected by VEPS in diabetic patients with recognized depression. Neuro Endocrinology Letters, 30(1), 119–124.
[9]Moreno, M. L., Vanderhasselt, M. A., Carvalho, A. F., Moffa, A. H., Lotufo, P. A., Bensenor, I. M., & Brunoni, A. R. (2015). Effects of acute transcranial direct current stimulation in hot and cold working memory tasks in healthy and depressed subjects. Neuroscience Letters, 591, 126–131.
[10]Wolkenstein, L., & Plewnia, C. (2013). Amelioration of cognitive control in depression by transcranial direct current stimulation. Biological Psychiatry, 73(7), 646–651.
[11]Zanao, T. A., Moffa, A. H., Shiozawa, P., Lotufo, P. A., Bensenor, I. M., & Brunoni, A. R. (2014). Impact of two or less missing treatment sessions on tDCS clinical efficacy: Results from a factorial, randomized, controlled trial in major depression. Neuromodulation: Journal of the International Neuromodulation Society.
[12]Brunoni, A. R., Lopes, M., & Fregni, F. (2008). A systematic review and meta-analysis of clinical studies on major depression and BDNF levels: Implications for the role of neuroplasticity in depression. The International Journal of Neuropsychopharmacology, 11(8), 1169–1180.
[13]Allen, S. J., & Dawbarn, D. (2006). Clinical relevance of the neurotrophins and their receptors. Clinical Science (London, England), 110(2), 175–191.
[14]Gartner, A., & Staiger, V. (2002). Neurotrophin secretion from hippocampal neurons evoked by long-term-potentiation-inducing electrical stimulation patterns. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 99(9), 6386–6391.
[15]Hamilton, J. P., Siemer, M., & Gotlib, I. H. (2008a). Amygdala volume in major depressive disorder: A meta-analysis of magnetic resonance imaging studies. Molecular Psychiatry, 13, 993–1000.
[16]Fritsch, B., Reis, J., Martinowich, K., Schambra, H. M., Ji, Y., Cohen, L. G., & Lu, B. (2010). Direct current stimulation promotes BDNF-dependent synaptic plasticity: Potential implications for motor learning. Neuron, 66(2), 198–204.
[17]Antal, A., Chaieb, L., Moliadze, V., Monte-Silva, K., Poreisz, C., Thirugnanasambandam, N., … Paulus, W. (2010). Brain-derived neurotrophic factor (BDNF) gene polymorphisms shape cortical plasticity in humans. Brain Stimulation, 3(4), 230–237.
[18]Player, M., Taylor, J., Weickert, C. S., Alonzo, A., Sachdev, P., Martin, D., … Loo, C. K. (2014). Increase in PAS-induced neuroplasticity after a treatment course of transcranial direct current stimulation for depression. Journal of Affective Disorders, 167, 140–147.
[19]Brunoni, A. R., Machado-Vieira, R., Zarate, C. A., Jr., Vieira, E. L., Vanderhasselt, M. A., Nitsche, M. A., … Teixeira, A. L. (2014). BDNF plasma levels after antidepressant treatment with sertraline and transcranial direct current stimulation: Results from a factorial, randomized, shamcontrolled trial. European Neuropsychopharmacology: the Journal of the European College of Neuropsychopharmacology, 24, 1144–1151.
[20]Collier, D. A., Stober, G., Li, T., Heils, A., Catalano, M., Di Bella, D., … Lesch, K. P. (1996). A novel functional polymorphism within the promoter of the serotonin transporter gene: Possible role in susceptibility to affective disorders. Molecular Psychiatry, 1(6), 453–460.
[21]Serretti, A., Kato, M., De Ronchi, D., & Kinoshita, T. (2007). Meta-analysis of serotonin transporter gene promoter polymorphism (5-HTTLPR) association with selective serotonin reuptake inhibitor efficacy in depressed patients. Molecular Psychiatry, 12(3), 247–257.
[22]Brunoni, A.  R., Kemp, A.  H., Shiozawa, P., Cordeiro, Q., Valiengo, L.  C., Goulart, A.  C., … Bensenor, I. M. (2013). Impact of 5-HTTLPR and BDNF polymorphisms on response to sertraline versus transcranial direct current stimulation: Implications for the serotonergic system. European Neuropsychopharmacology, 23(11), 1530–1540.
[23]Nitsche, M. A., Boggio, P. S., Fregni, F., & Pascual-Leone, A. (2009). Treatment of depression with transcranial direct current stimulation (tDCS): A review. Experimental Neurology, 219(1), 14–19.
[24]Nitsche, M.  A., Kuo, M.  F., Grosch, J., Bergner, C., Monte-Silva, K., & Paulus, W. (2009). D1-receptor impact on neuroplasticity in humans. The Journal of Neuroscience, 29(8), 2648– 2653.
[25]Nitsche, M. A., Kuo, M. F., Karrasch, R., Wachter, B., Liebetanz, D., & Paulus, W. (2009). Serotonin affects transcranial direct current-induced neuroplasticity in humans. Biological Psychiatry, 66(5), 503–508.
[26]Kuo, H. I., Paulus, W., Batsikadze, G., Jamil, A., Kuo, M. F., & Nitsche, M. A. (2015). Chronic enhancement of serotonin facilitates excitatory transcranial direct current stimulation-induced neuroplasticity. Neuropsychopharmacology.
[27]Brunoni, A. R., Ferrucci, R., Bortolomasi, M., Vergari, M., Tadini, L., Boggio, Priori, A. (2011). Transcranial direct current stimulation (tDCS) in unipolar vs. bipolar depressive disorder. Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry, 35(1), 96–101.
[28]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Baccaro, A., Zanao, T. A., Oliveira, A. C., Goulart, A. C., Fregni, F. (2013). The sertraline versus electrical current therapy for treating depression clinical study: Results from a factorial, randomized, controlled trial. JAMA Psychiatry, 70(4), 383–391.
[29]Monte-Silva, K., Kuo, M. F., Thirugnanasambandam, N., Liebetanz, D., Paulus, W., & Nitsche, M. A. (2009). Dose-dependent inverted U-shaped effect of dopamine (D2-like) receptor activation on focal and nonfocal plasticity in humans. The Journal of Neuroscience, 29(19), 6124– 6131.
[30]Nitsche, M. A., Kuo, M. F., Grosch, J., Bergner, C., Monte-Silva, K., & Paulus, W. (2009). D1-receptor impact on neuroplasticity in humans. The Journal of Neuroscience, 29(8), 2648– 2653.
[31]Nieratschker, V., Kiefer, C., Giel, K., Kruger, R., & Plewnia, C. (2015). The COMT Val/Met polymorphism modulates effects of tDCS on response inhibition. Brain Stimulation, 8(2), 283–288.
[32]Plewnia, C., Zwissler, B., Langst, I., Maurer, B., Giel, K., & Kruger, R. (2013). Effects of transcranial direct current stimulation (tDCS) on executive functions: Influence of COMT Val/Met polymorphism. Cortex; A Journal Devoted to the Study of the Nervous System and Behavior, 49(7), 1801–1807.
[33]Kemp, A. H., Quintana, D. S., Gray, M. A., Felmingham, K. L., Brown, K., & Gatt, J. (2010). Impact of depression and antidepressant treatment on heart rate variability: A review and metaanalysis. Biological Psychiatry, 67(11), 1067–1074.
[34]Brunoni, A. R., Kemp, A. H., Dantas, E. M., Goulart, A. C., Nunes, M. A., Boggio, P. S., Bensenor, I. M. (2013). Heart rate variability is a trait marker of major depressive disorder: Evidence from the sertraline vs. Electric Current Therapy to Treat Depression Clinical Study. The International Journal of Neuropsychopharmacology, 2013;70(4):383–91.
[35]Brunoni, A. R., Machado-Vieira, R., Zarate, C. A., Jr., Vieira, E. L., Valiengo, L., Bensenor, I. M., Teixeira, A. L. (2014). Assessment of non-BDNF neurotrophins and GDNF levels after depression treatment with sertraline and transcranial direct current stimulation in a factorial, randomized, sham-controlled trial (SELECT-TDCS): An exploratory analysis. Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry, 56C, 91–96.
[36]Brunoni, A. R., Machado-Vieira, R., Zarate, C. A., Jr., Vieira, E. L., Vanderhasselt, M. A., Nitsche, M. A., Teixeira, A. L. (2014). BDNF plasma levels after antidepressant treatment with sertraline and transcranial direct current stimulation: Results from a factorial, randomized, shamcontrolled trial. European Neuropsychopharmacology: the Journal of the European College of Neuropsychopharmacology, 24, 1144–1151.
[37]Rigonatti, S. P., Boggio, P. S., Myczkowski, M. L., Otta, E., Fiquer, J. T., Ribeiro, R. B., Fregni, F. (2008). Transcranial direct stimulation and fluoxetine for the treatment of depression. European Psychiatry, 23(1), 74–76.
[38]Brunoni, A. R., Ferrucci, R., Bortolomasi, M., Vergari, M., Tadini, L., Boggio, P. S., Priori, A. (2011). Transcranial direct current stimulation (tDCS) in unipolar vs. bipolar depressive disorder. Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry, 35(1), 96–101.
[39]Brunoni, A. R., Ferrucci, R., Bortolomasi, M., Scelzo, E., Boggio, P. S., Fregni, F., Priori, A. (2013). Interactions between transcranial direct current stimulation (tDCS) and pharmacological interventions in the major depressive episode: Findings from a naturalistic study. European Psychiatry, 28(6), 356–361.
[40]Fregni, F., Boggio, P. S., Nitsche, M. A., Marcolin, M. A., Rigonatti, S. P., & Pascual-Leone, A. (2006). Treatment of major depression with transcranial direct current stimulation. Bipolar Disorders, 8(2), 203–204.
[41]Fregni, F., Boggio, P. S., Nitsche, M. A., Rigonatti, S. P., & Pascual-Leone, A. (2006). Cognitive effects of repeated sessions of transcranial direct current stimulation in patients with depression. Depression & Anxiety, 23(8), 482–484.
[42]Boggio, P. S., Rigonatti, S. P., Ribeiro, R. B., Myczkowski, M. L., Nitsche, M. A., Pascual-Leone, A., & Fregni, F. (2008). A randomized, double-blind clinical trial on the efficacy of cortical direct current stimulation for the treatment of major depression. The International Journal of Neuropsychopharmacology, 11(2), 249–254.
[43]Loo, C. K., Alonzo, A., Martin, D., Mitchell, P. B., Galvez, V., & Sachdev, P. (2012). Transcranial direct current stimulation for depression: 3-week, randomised, sham-controlled trial. The British Journal of Psychiatry, 200(1), 52–59.
[44]Loo, C. K., Sachdev, P., Martin, D., Pigot, M., Alonzo, A., Malhi, G. S., Mitchell, P. (2010). A double-blind, sham-controlled trial of transcranial direct current stimulation for the treatment of depression. The International Journal of Neuropsychopharmacology, 13(1), 61–69.
[45]Palm, U., Fintescu, Z., Obermeier, M., Schiller, C., Reisinger, E., Keeser, D., … Padberg, F. (2013). Serum levels of brain-derived neurotrophic factor are unchanged after transcranial direct current stimulation in treatment-resistant depression. Journal of Affective Disorders, 150(2), 659–663.
[46]Palm, U., Hasan, A., Kupka, M. J., Blautzik, J., Kaymakanova, F., Unger, I., Padberg, F. (2016). Prefrontal transcranial direct current stimulation (tDCS) for treatment of schizophrenia with predominant negative symptoms: A double-blind, sham-controlled proof-of-concept study. Schizophrenia Bulletin, 42, 1253–1261.
[47]Palm, U., Schiller, C., Fintescu, Z., Obermeier, M., Keeser, D., Reisinger, E., Padberg, F. (2012). Transcranial direct current stimulation in treatment resistant depression: A randomized double-blind, placebo-controlled study. Brain Stimulation, 5(3), 242–251.
[48]Blumberger, D. M., Tran, L. C., Fitzgerald, P. B., Hoy, K. E., & Daskalakis, Z. J. (2012). A randomized double-blind sham-controlled study of transcranial direct current stimulation for treatment-resistant major depression. Frontiers in Psychiatry/Frontiers Research Foundation, 3, 74.
[49]Loo, C. K., Alonzo, A., Martin, D., Mitchell, P. B., Galvez, V., & Sachdev, P. (2012), op. cit.
[50]Loo, C. K., Sachdev, P., Martin, D., Pigot, M., Alonzo, A., Malhi, G. S., Mitchell, P. (2010), op. cit.
[51]Valiengo, L., Bensenor, I. M., Goulart, A. C., de Oliveira, J. F., Zanao, T. A., Boggio, P. S., Brunoni, A. R. (2013). The sertraline versus electrical current therapy for treating depression clinical study (SELECT-TDCS): Results of the crossover and follow-up phases. Depression & Anxiety, 30(7), 646–653.
[52]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Zanao, T., de Oliveira, J. F., Bensenor, I. M., & Fregni, F. (2011). Manic psychosis after sertraline and transcranial direct-current stimulation. The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences, 23(3), E4–E5.
[53]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Baccaro, A., Zanao, T. A., Oliveira, A. C., Goulart, A. C., Fregni, F. (2013), op. cit.
[54]Segrave, R. A., Arnold, S., Hoy, K., & Fitzgerald, P. B. (2013). Concurrent cognitive control training augments the antidepressant efficacy of tDCS: A pilot study. Brain Stimulation.
[55]Brunoni, A. R., Boggio, P.  S., De Raedt, R., Bensenor, I.  M., Lotufo, P.  A., Namur, V., Vanderhasselt, M. A. (2014). Cognitive control therapy and transcranial direct current stimulation for depression: A randomized, double-blinded, controlled trial. Journal of Affective Disorders, 162, 43–49.
[56]Bennabi, D., Nicolier, M., Monnin, J., Tio, G., Pazart, L., Vandel, P., & Haffen, E. (2015). Pilot study of feasibility of the effect of treatment with tDCS in patients suffering from treatmentresistant depression treated with escitalopram. Clinical Neurophysiology, 126(6), 1185–1189.
[57]Meron, D., Hedger, N., Garner, M., & Baldwin, D. S. (2015). Transcranial direct current stimulation (tDCS) in the treatment of depression: Systematic review and meta-analysis of efficacy and tolerability. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 57, 46–62.
[58]Arul-Anandam, A. P., Loo, C., & Mitchell, P. (2010). Induction of hypomanic episode with transcranial direct current stimulation. The Journal of ECT, 26(1), 68–69.
[59]Baccaro, A., Brunoni, A. R., Bensenor, I. M., & Fregni, F. (2010). Hypomanic episode in unipolar depression during transcranial direct current stimulation. Acta Neuropsychiatrica, 22(6), 316–318.
[60]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Zanao, T., de Oliveira, J. F., Bensenor, I. M., & Fregni, F. (2011), op. cit.
[61]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Baccaro, A., Zanao, T. A., Oliveira, A. C., Goulart, A. C., Fregni, F. (2013), op. cit.
[62]Galvez, V., Alonzo, A., Martin, D., Mitchell, P. B., Sachdev, P., & Loo, C. K. (2011). Hypomania induction in a patient with bipolar II disorder by transcranial direct current stimulation (tDCS). The Journal of ECT, 27(3), 256–258.
[63]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Zanao, T., de Oliveira, J. F., Bensenor, I. M., & Fregni, F. (2011), op. cit.
[64]Brunoni, A. R., Valiengo, L., Baccaro, A., Zanao, T. A., Oliveira, A. C., Goulart, A. C., Fregni, F. (2013), op. cit.
[65]Liebetanz, D., Nitsche, M. A., Tergau, F., & Paulus, W. (2002). Pharmacological approach to the mechanisms of transcranial DC-stimulation-induced after-effects of human motor cortex excitability. Brain, 125(Pt 10), 2238–2247.
[66]Agarwal, S. M., Bose, A., Shivakumar, V., Narayanaswamy, J. C., Chhabra, H., Kalmady, S. V., Gangadhar, B. N. (2016). Impact of antipsychotic medication on transcranial direct current stimulation (tDCS) effects in schizophrenia patients. Psychiatry Research, 235, 97–103.

To może Ciebie zainteresować

Aby umówić się na wizytę diagnostyczną i wstępną sesję terapeutyczną, prosimy o kontakt telefoniczny lub mailowy.

+48 503 526 907

centrumneuroterapii@gmail.com

Zachodniopomorskie Centrum Neuroterapii

ul. 3 Maja 25-27, piętro II, gabinet 311.
70-215 Szczecin
NIP: 8522666280